Бизнис
КАКО СЕ ДОГОВАРА АРБИТРАЖА? Што треба да се знае за арбитражата?
Економија и бизнис | печатено издание | 15 август 2024г.
Договорот за арбитража претставува важен елемент во секој деловен однос, особено кога се работи за деловни трансакции кои можат да доведат до спорови. Процедурата за договарање на арбитражата започнува со склучување на писмен договор меѓу страните. Овој договор може да биде интегриран како арбитражна клаузула во основниот договор меѓу страните или може да биде оформен како посебен документ. Во секој случај, клучно е јасно и недвосмислено да се утврди дека надлежноста за решавање на можните спорови ќе ја има Постојаниот избран суд - Арбитража при Стопанската комора на Северна Македонија, која ќе постапува согласно утврдените арбитражни правила.
Договорот за арбитража игра значајна улога во спречување на продолжените и често комплицирани судски постапки, нудејќи брзо и ефикасно решавање на споровите. За да се осигурате дека арбитражата ќе биде применета во случај на спор, препорачливо е во договорите да се вклучи следнава клаузула:
„Сите спорови кои ќе произлезат од овој договор или во врска со него, вклучувајќи ги споровите за неговата полноважност, ќе се решаваат пред Постојаниот избран суд - Арбитража при Стопанската комора на Северна Македонија, во согласност со Арбитражните правила на Постојаниот избран суд - Арбитража.“
Оваа клаузула не само што го потврдува изборот на арбитража како метод за решавање на спорови, туку и ја зголемува правната сигурност за двете страни. Дополнително, договорните страни имаат можност да договорат и други аспекти на арбитражниот процес, како што се составот на арбитражниот суд, кој може да биде составен од еден арбитер или од арбитражен совет од тројца арбитри, јазикот на арбитражата, местото каде што ќе се одржи постапката, и во случај на спорови со меѓународен елемент, изборот на меродавното право за суштината на спорот.
Во судските постапки поради поголемиот број рочишта и дополнителни одлагања и поднесоци се предизвикуваат и дополнителни зголемени трошоци наспроти застапувањето во арбитражните постапки, каде што динамиката и бројот на поднесоци и рочишта е помал и е однапред утврден и договорен со странките така што одлагањата се реткост, а усната расправа е сконцентрирана во еден или два дена.
ДАЛИ Е СКАПА АРБИТРАЖАТА?
Во 2021 година се донесени нови, современи Арбитражни правила на Постојаниот избран суд- Арбитража при Стопанската комора на Северна Македонија, или скратено Скопски арбитражни правила. Со нив е уредена целокупната арбитражна постапка, а за нивната изработка се следени сите современи трендови во арбитражното право и практика, па така воведени се и можности за онлајн постапки, кои кај нас се веќе реалност, утврден е рокот на донесување на арбитражни одлуки и други прашања кои се значајни за ефикасноста и стручноста во постапувањето.
Врз основа на овие правила, во 2022 година беа донесени нови Правила за трошоците во постапката пред Арбитражата, со кои се направија радикални промени во пристапот, така што преку драстично намалување на трошоците на постапката, дигитализацијата на процесите и активна промоција на придобивките од алтернативното решавање на спорови, се направи уште еден напор, иако експериментален и невообичаен, да се поттикнат компаниите почесто да ја користат. Фактот што во 2023 година имаме најголем број поведени арбитражни постапки во историјата на нашата арбитража, веројатно претставува потврда дека ваквите напори дале резултат.
Врз основа на споменатата компаративна анализа за трошоците и времетраењето на арбитражната постапка, наспроти судската постапка, имаме пониски вкупни трошоци на постапката во кои влегуваат уписната такса, наградата на арбитрите и административните трошоци, наспроти судските трошоци во кои влегуваат судска такса за првостепена и второстепена пресуда соодветно на вредноста на спорот, при што не се земени предвид адвокатските трошоци. Тие, на пример, во судските постапки поради поголемиот број рочишта и дополнителни одлагања и поднесоци, предизвикуваат и дополнителни зголемени трошоци, наспроти застапувањето во арбитражните постапки, каде што динамиката и бројот на поднесоци и рочишта е помал и е однапред утврден и договорен со странките, така што одлагањата се реткост, а усната расправа е сконцентрирана во еден или два дена. Со тоа, и трошоците за застапување се прилично пониски.
Препорака до бизнис секторот
Современиот бизнис сектор се наоѓа во постојана трансформација и адаптација на новите услови на пазарот. Во оваа динамична средина, клучно е компаниите да ги следат современите трендови, дури и во областа на решавање на спорови. Арбитражата претставува една од најдобрите алтернативи на традиционалните судски постапки, и затоа се препорачува бизнис заедницата што повеќе да ја користи оваа форма на решавање спорови.
Развојот на арбитражната култура меѓу деловните субјекти е важен аспект кој може да придонесе кон зголемување на ефикасноста и продуктивноста на компаниите. Наместо да се губи време и ресурси во долги судски процеси, бизнисите можат да се фокусираат на нови инвестиции, зголемен извоз и креирање на нови работни места. Ова не само што ќе придонесе за подобрување на нивната конкурентност на пазарот, туку и ќе биде поттик за просперитетен економски развој на целата економија.
Нашата крајна цел е да овозможиме ефективна алтернатива на неефикасното судство, преку која ќе се создаде стабилна и предвидлива деловна околина, што е основа за долгорочен успех и одржлив економски развој.
Интересни факти од работата на Постојаниот избран суд − Арбитража при Стопанската комора на Северна Македонија во 2023 година
• Најкратката постапка пред арбитражата, која е поведена во 2023 година, и е завршена со правосилна и извршна арбитражна одлука траела 34 дена, а најдолгата 240 дена.
• Најмалата вредност на спор за долг пред Арбитражата изнесувал околу 900 000 денари, а најголема вредност имал спор во вредност од околу 2,2 милијарди денари.
• Од вкупниот број поведени постапки пред Арбитражата во 2023 година, околу 90 % се домашни спорови, а останатите се спорови со меѓународен елемент.
• Просечното времетраење на постапките поведени во 2023 година изнесува 4,7 месеци од денот на конституирањето на арбитражен суд (арбитер поединец или арбитражен совет) кој постапува во конкретниот арбитражен спор.