Европа влегува во нов политички циклус во кој не се доведени во прашање само судбините на неколку влади, политички лидери или парламентарни мнозинства, туку и самите темели на општествениот договор врз кој почиваше нејзината повоена стабилност. Франција се подготвува за претседателски избори во 2027 година, Шпанија се соочува со сè поголема неизвесност околу одржливоста на владата на Педро Санчез, додека Германија, некогашниот економски мотор и политички стабилизатор на Европската Унија, се обидува да одговори на индустриските и социјалните предизвици во услови на растечка поддршка за радикалната десница. На прв поглед станува збор за три различни национални приказни, со сопствени институционални особености, политички традиции и економски проблеми. Но, зад нив се наѕира заеднички процес: постепеното слабеење на политичкиот центар, кризата на традиционалните партии и растечкото незадоволство на европските граѓани од економскиот и социјалниот поредок што сè потешко ги исполнува сопствените ветувања.
Емануел Макрон и Педро Санчез некогаш претставуваа две различни надежи за европската политика. Првиот, со својата технократска самоувереност и амбицијата да ги надмине традиционалните поделби меѓу левицата и десницата, ветуваше модернизација на Франција и обновување на европскиот проект. Вториот, потпирајќи се на социјалдемократската традиција, се обидуваше да покаже дека левицата може да управува со економијата, да спроведува прогресивни политики и да опстои во фрагментиран парламентарен систем. Денес нивните политички проекти се соочуваат со сериозни ограничувања. Макрон, кој уставно не може да се кандидира за трет последователен претседателски мандат, зад себе остава политички систем дополнително фрагментиран по предвремените парламентарни избори во 2024 година. Санчез, и покрај релативно добрите макроекономски резултати на Шпанија, останува зависен од сложени парламентарни договори и под притисок на опозицијата. Нивните различни искуства покажуваат дека ниту реформаторската реторика, ниту економскиот раст сами по себе не гарантираат политичка доверба.
Токму шпанскиот случај е особено поучен. Земјата во изминатите години бележеше економски раст повисок од просекот на еврозоната, развиваше индустриски и енергетски капацитети и привлекуваше работна сила, но истовремено се соочуваше со растечка политичка поларизација и сериозна криза на домувањето. Оваа противречност покажува колку малку кажуваат агрегатните економски показатели за секојдневното искуство на граѓаните. Една економија може да расте, компаниите да остваруваат добивки, вработеноста да се зголемува, а младите луѓе сепак да не можат да изнајмат пристоен стан, да формираат семејство или да планираат независна иднина. Растот на бруто-домашниот производ не е исто што и растот на социјалната сигурност, особено кога плодовите на економската експанзија се распределуваат нерамномерно, а трошоците за основните животни потреби растат побрзо од можностите на голем дел од населението.
Франција ја покажува другата страна на истиот проблем. Таму политичката криза се испреплетува со фискалните ограничувања, високото задолжување, притисоците врз јавните финансии и долгогодишните конфликти околу реформите на социјалната држава. Макроновиот проект за модернизација, кој требаше да ја направи француската економија поконкурентна и пофлексибилна, постојано се судираше со отпорот на делови од општеството кои во реформите гледаа намалување на стекнатите права и дополнително префрлање на економските ризици врз граѓаните. Од протестите на жолтите елеци до масовните мобилизации против пензиската реформа, француските улици станаа простор во кој се изразуваше незадоволство што институционалната политика сè потешко успеваше да го канализира. Проблемот не е едноставно во тоа што Французите одбиваат реформи, туку во прашањето кој ја плаќа нивната цена, кој одлучува за нив и дали економската рационалност може трајно да се одвојува од демократската легитимност.
Во Германија, пак, кризата има дополнителна историска тежина. Германскиот повоен модел се потпираше врз конкурентна индустрија, извозна ориентација, социјално партнерство и релативно стабилни односи меѓу капиталот и трудот. Тој модел со децении обезбедуваше материјална основа за политичката умереност и довербата во институциите. Денес е изложен на притисок од високите енергетски трошоци, кинеската конкуренција, технолошките промени, демографското стареење и потребата од огромни инвестиции во инфраструктурата и индустриската трансформација. Растот на Алтернатива за Германија не може да се објасни само преку економијата, бидејќи во него значајна улога имаат и миграцијата, идентитетските прашања и недовербата кон политичките елити. Сепак, економската несигурност создава погодна средина во која незадоволството од институциите добива нова политичка форма. Кога и германскиот модел престанува да изгледа како гаранција за стабилност, тогаш кризата на Европа добива многу подлабоко значење.
Оттука, следните изборни циклуси не треба да се читаат исклучиво како натпревар меѓу левицата и десницата. Француските претседателски избори, можните политички пресврти во Шпанија и германските регионални и идни сојузни избори се дел од поширок процес на реконфигурација на европската политика. Но, би било погрешно да се заклучи дека евентуалниот подем на десницата автоматски ќе значи крај на Европската Унија. Конзервативните и националистичките партии немаат единствен однос кон европската интеграција, а нивните позиции за Русија, НАТО, индустриската политика и економското управување значително се разликуваат. Можно е во одредени области, особено одбраната, трговијата и заштитата на европската индустрија, надворешните притисоци да создаваат дополнителни поттикнувања за соработка. Но, поголема стратешка координација меѓу државите не значи нужно и поголема социјална кохезија внатре во нивните општества.
Додека европските влади разговараат за стратешка автономија, заедничка одбрана, геополитичка конкурентност и нова индустриска политика, на улиците на европските градови сè поупорно се наметнуваат прашања што на прв поглед изгледаат многу поприземни: како да се плати киријата, како да се обезбеди пристојно лекување, дали образованието сè уште гарантира подобра иднина и дали работата е доволна за достоинствен живот. Во Шпанија кризата на домувањето стана толку силно политичко прашање што Санчез распиша предвремени избори за 29 ноември, обидувајќи се да ја претвори расправата за станбената политика во централна изборна тема. Протестите против иселувањата и недостапните станови покажуваат дека домувањето повеќе не е само пазарно прашање, туку прашање на социјални права, меѓугенерациска правда и политичка припадност. Во Франција образованието, пензиите и јавните услуги остануваат извори на мобилизација, додека во Италија проблемите на јавното здравство и условите за работа на медицинскиот персонал го отвораат прашањето за долгорочната одржливост на социјалната држава.
Овие протести не се изолирани експлозии на незадоволство, туку можат да се разберат како симптоми на постепеното истрошување на големиот европски повоен компромис меѓу капиталот и трудот. Тој компромис никогаш не бил совршен, ниту еднакво развиен во сите европски земји, но создаде историски препознатлив модел во кој економскиот раст беше поврзан со колективно преговарање, јавни услуги, социјално осигурување и можност следната генерација да живее подобро од претходната. Социјалната држава не беше само механизам за ублажување на сиромаштијата, туку и политичка институција што ја легитимираше пазарната економија, ограничувајќи дел од нејзините нееднаквости. Денес тој договор е под притисок од стареењето на населението, промените на пазарот на трудот, глобалната конкуренција, финансиските ограничувања и растечките трошоци за домување, здравство и образование. Неговото слабеење не значи дека Европа престанала да биде социјална, туку дека сè поголем број граѓани чувствуваат дека придонесуваат за систем чија заштита станува понесигурна.
Најзначајната политичка последица од оваа трансформација можеби се случува токму кај средната класа, која историски претставуваше еден од главните носители на европската демократска стабилност. Нејзината лојалност кон институциите не произлегуваше само од идеолошко убедување, туку и од уверувањето дека образованието, работата, штедењето и професионалното напредување ќе обезбедат постепено подобрување на животните услови. Денес таа перспектива станува се понеизвесна. Младите со високо образование не можат лесно да дојдат до сопствен дом, стабилното вработување не секогаш гарантира финансиска независност, а родителите сè почесто се прашуваат дали нивните деца ќе можат да го достигнат животниот стандард што тие самите го имале. Општеството продолжува да произведува богатство и технолошки иновации, но сè потешко произведува убедлива перспектива за заеднички напредок.
Токму тука се отвора просторот за новите политички конфликти. Кога економската несигурност се спојува со чувството на изгубена контрола врз сопствениот живот, со недовербата кон институциите и со стравот од социјално назадување, политичките понуди што ветуваат заштита, суверенитет и враќање на изгубениот поредок добиваат дополнителна привлечност. Но, би било поедноставување целокупното социјално незадоволство да се сведе на десничарски популизам. Протестите за домување, работничките мобилизации и барањата за подобри јавни услуги често се организирани од синдикати, граѓански движења и левичарски организации. Политичкиот парадокс е во тоа што барањата за поголема социјална сигурност можат да коегзистираат со изборен подем на партии што нудат сосема различни економски и културни одговори. Оттука произлегува и кризата на европската социјалдемократија, која мора повторно да го дефинира својот однос кон трудот, нееднаквоста, миграцијата и новите облици на економска зависност, без да претпоставува дека историската поврзаност со работничката класа автоматски ѝ обезбедува политичка поддршка.
Во меѓувреме, европските политички елити се соочуваат со дополнителен притисок од меѓународниот поредок што се менува. Американската политика на Доналд Трамп, кинеската индустриска конкуренција, руската војна против Украина и неизвесноста околу глобалната трговија ја принудуваат Европската Унија да размислува за поголема стратешка самостојност. Во такви околности, дури и влади со различни идеолошки позиции можат да најдат заеднички интерес во одбранбената соработка, индустриските инвестиции и заштитата на европскиот пазар. Но, тука се појавува нова противречност: европските институции можат да ја забрзуваат интеграцијата во областите на безбедноста и економската конкурентност, додека социјалната интеграција на европските општества заостанува. Доколку новите стратешки приоритети се спроведуваат без доволно внимание кон распределбата на трошоците, тие можат дополнително да ја продлабочат недовербата меѓу граѓаните и институциите.
Сето ова го отвора и прашањето за одговорноста на економските елити. Современиот технолошки капитализам создава огромни можности за продуктивност, иновации и акумулација на богатство, но неговата способност да генерира економска вредност не е истоветна со способноста да обезбеди социјална кохезија. Кога капиталот станува сè помобилен, работата сè пофрагментирана, а економската моќ сè поконцентрирана, традиционалните механизми преку кои различните општествени групи учествуваа во заедничкиот напредок стануваат се послаби. Затоа кризата на демократијата не може да се разгледува само како проблем на партиите, изборните системи или политичката комуникација. Таа е поврзана и со прашањето дали економските институции создаваат услови за реална социјална мобилност, политичко учество и чувство на припадност кон заедничкиот поредок.
Можеби најголемиот европски парадокс е токму во тоа што Унијата денес настојува да стане посилна надворешно, во момент кога нејзините внатрешни социјални темели се изложени на сериозни притисоци. Европа сака да биде геополитички актер, индустриска сила и безбедносен гарант, но нејзиниот историски легитимитет никогаш не произлегуваше исклучиво од големината на пазарот или од институционалната интеграција. Тој произлегуваше и од ветувањето дека демократијата и економскиот развој можат да создадат општество во кое сигурноста, достоинството и напредокот нема да бидат привилегии на малцинството. Затоа вистинското прашање што ќе го постават следните европски избори не е само кој ќе владее во Париз, Мадрид или Берлин, ниту дали политичкиот центар ќе отстапи пред новите десничарски сили. Прашањето е дали Европа ќе успее повторно да ја поврзе својата политичка иднина со социјалната иднина на сопствените граѓани. Зашто Унијата може да изгради посилна одбрана, да склучи нови трговски договори и да развие амбициозна индустриска стратегија, но ако не успее да го обнови чувството дека напредокот е заеднички, ќе остане со сè посилни инструменти на моќ и со сè послаба општествена основа врз која таа моќ треба да почива.
пишува: Ивор Мицковски, aвторот е политиколог
Економија и бизнис, 15 октомври 2026г











