Економија

Никола Поповски: Македонските еврообврзници

Никола Поповски

универзитетски професор, Факултет за економски науки, ФОН Универзитет

Македонските еврообврзници во основа се една тажна приказна која допрва ќе се развива во уште попогрешен правец. Причините за тоа се повеќе, но главната е неодговорноста на властите, односно оние што ги емитуваат. Издадените еврообврзници во најголем дел беа непотребни или со превисок износ и со тоа воопшто не донесоа многу користи за земјава и за нејзината економија. Единственото во што помогнаа е да ја приближат Македонија до границата на задолженост од 60 отсто од БДП каде што започнува зоната во која националната економија се смета за високозадолжена и од која најчесто нема враќање.

Но, да се вратиме малку поназад во времето за некои работи полесно да се разберат. Од својата независност и промената на социјалистичкиот систем, Македонија не издаваше ниту домашни ниту странски хартии од вредност (ХВ), односно обврзници за чисто фискални цели. Неколкуте издадени обврзници беа наменски, т.н. структурни обврзници, и тоа за санација на банките во Македонија, за санација на Стопанска банка – Скопје во фазата на нејзината продажба, како и за исплатата на обврските што Македонија ги имаше по основ на гаранциите на девизното штедење од Поранешната СФРЈ и денационализацијата. Во ноември 2003 година (времето кога јас станав министер за финансии) Македонија немаше ниту систем, ниту политика, ниту пракса на издавање на Министерството кое е специјализирано и задолжено за управување со јавниот долг. Состојбата беше толку рудиментарна што еден висок претставник на ММФ ни соопшти дека на тоа поле личиме на постсоцијалистичките транзициски земји од почетокот на 90-тите години. Жална и точна констатација. Сепак, некои анализи во МФ веќе постоеја и со помош на ММФ се започна со работа веднаш и брзо. Веќе за неполна година се издадоа првите домашни ХВ за фискални намени – трезорските записи како краткоточни инструменти, а потоа се продолжи и со издавање на долгорочните ХВ – домашни обврзници со кои се подготви патот набрзо да се издадат и странските. Се обезбедија кредитни рејтинзи од две реномирани агенции (Стандард и Пурс и Фич) и се започна со подготовка на првата еврообврзница. Таа се издаде во декември 2005 година и беше во вредност од 150 милиони евра. Но, тоа што е многу важно за неа е што го отвори патот за идните потреби и ја обезбеди земјата кога би имала нужна потреба да може повторно да издаде обврзница наместо долго да преговара и да се прилагодува на условите на институционалните кредитори – најчесто ММФ и СБ. Најважно е што таа не се издаде заради покривање на тековниот буџетски дефицит и за да се обезбеди простор за повисока буџетска потрошувачка. Нејзините две основни цели беа со неа како земја за прв пат да се појавиме на меѓународниот пазар на финансиски капитал и да го репрограмираме долгот кон Лондонскиот клуб на кредитори што ни остана како долг од поранешниот систем и држава. Долгот кон Лондонскиот клуб беше во висина од околу 215 милиони долари и се сервисираше со годишна камата од околу 6,25 отсто. Едноставно се изврши емисија на десетгодишна еврообврзница со соодветната вредност, но во евра и со неа во јануари 2006 година се исплати обврската кон Лондонскиот клуб со што таа престана да постои. Важното беше што со кредитниот рејтинг во категоријата на ББ и со соодветните фискални политики на земјава се обезбеди обврзницата да се емитува со камата од 4,625 отсто (соодветна на пазарните услови во тој момент) со што годишното сервисирање на обврските со конверзијата се намали од 6,25 на 4,625, односно за 1,625 ПП годишно. Тоа обезбеди годишна заштеда на буџетски средства за каматни исплати во висина од 3,5 милиони долари или за идните десет години околу 35 милиони долари. Задоволството од издавањето на еврообврзницата беше и кај нас и кај инвеститорите, но и кај ММФ, СБ и Лондонскиот клуб.

Иако нема директна вина, често индиректно партиципираше и монетарната власт во земјава на тој начин што беше прилично воздржана, безгласна или само со формална забелешка дека задолжувањето е превисоко, а потајно ги триеше рацете бидејќи задолжувањето на краток рок им обезбедуваше раст на девизните резерви и покомотна позиција за одржување на стабилноста на курсот на денарот

Не може да се тврди дека наредните еврообврзници и нивното издавање беше со такви карактеристики. Најчесто се тврдеше дека се издаваат за враќање на старите долгови што доспеваат, а всушност се издаваа во двојно или тројно повисок износ и служеа за финансирање на буџетскиот дефицит, што во принцип и не мора да е проблематично, но во нашиот случај беше токму тоа бидејќи самите дефицити од околу 1 отсто од БДП почнаа да растат до околу 4 отсто од БДП годишно, а со тоа растеше и потребата од поголеми и поскапи еврообврзници во услови кога поевтините извори за финансирање на дефицитите за инвестиции во капитални добра можеа да се обезбедат од СБ, ЕБРД, ЕИБ и др.

Првиот таков случај е еврообврзницата издадена во јули 2009 година со рок на доспевање во јануари 2013 година (три и полгодишна) и со фантастична каматна стапка од дури 9,875 отсто годишно. Каматните плаќања за само три и пол години достигнаа 34,6 милиони евра, а потребата од таа обврзница до денешен ден не е докрај разјаснета. Таа еврообврзница ќе остане како пример на погрешно водени, па дури и штетни политики.

Оттогаш наредните обврзници почнаа да се издаваат прилично редовно и рутински (2014 г., 2015 г., 2016 г., 2018 г., 2020 г.) во сè поголеми износи (500, 270, 450, 500, 700 милиони евра соодветно), но со среднорочна отплата од околу 5 до 7 години и со каматни стапки во распонот од 3,675 до 5,625 отсто, освен онаа од 2018 година што имаше камата од 2,75 отсто. Потребата од нив многу ретко можеше соодветно и економски оправдано да се соопшти од властите. Последнава рекордна обврзница од 700 милиони издадена со објаснување на покривање на дефицитите настанати поради пандемијата треба да обезбеди средства и за исплата на онаа доспеаната од 2015 година на 270 милиони евра, но другите причини се пред сè од економски и пандемиски карактер. Оваа обврзница, како и оние од 2014, 2016 и 2018 година, во иднина ќе создава големи проблеми поради високиот апсолутен износ (близу 7 отсто од БДП) и релативно високата каматна стапка (годишно ќе го чини Буџетот значајни 26 милиони евра) поради што ќе мора постојано да се финансира со реемитување на нови еврообврзници. Доколку стапките на раст на економијата се зголемат, нејзиниот релативно висок апсолутен износ релативно ќе се намалува, но поради резистентната и неизвесна пандемија тоа не можеме да го очекуваме. Напротив, поради очекуваната продолжена рецесија или стагнација можно е во наредниве години нејзината големина релативно да се зголемува како дел од БДП или од вкупните јавни приходи на централната влада.

Ваквата релативно непромислена политика на издавање на големи еврообврзници стриктно за фискални потреби во висина од по 4, 5 или 7 отсто од БДП во текот на повеќе години, а што не резултираа со никаков забележлив маргинален раст на економијата над висината на каматните стапки со кои тие се сервисираат не се пријатна појава. За жал, во оваа политика, иако нема директна вина, често индиректно партиципираше и монетарната власт во земјава на тој начин што беше прилично воздржана, безгласна или само со формална забелешка дека задолжувањето е превисоко, а потајно ги триеше рацете бидејќи задолжувањето на краток рок им обезбедуваше раст на девизните резерви и покомотна позиција за одржување на стабилноста на курсот на денарот. Но, тоа е само на краток рок, исто како и кај фискалните власти што на краток рок лесно обезбедуваат буџетски приливи, а со тоа и дополнителни приходи на Буџетот од еврообврзниците, а на долг рок создаваат растечки јавен долг на земјава и високи годишни каматни исплати што веќе сега се околу 2 отсто од БДП и имаат тренд на иден раст.

(Економија и бизнис, печатено издание, јули/август 2020г.)

ПРЕПОРАЧАНО