Финансии / Банкарство

АЛТМАН ВО НАШЕ МААЛО

Александар Стојков

Авторот е Вонреден професор на Правниот факултет „Јустинијан Први“ во Скопје

Со нескриена напнатост го чекав моментот кога требаше да го претставам моделот на Едвард Алтман пред стечајните управници во Република Македонија. Светски признатиот професор го посветил целиот работен век на проучување на финансиските перформанси на банкротираните (стечајните) фирми во светот. Моделот е едноставен, но теоретски! А во мојата татковина терминот „теоретски“ означува нешто бескорисно и здодевно. Kаква корист можат да имаат стечајните управници од теоретскиот модел на Едвард Алтман? Стечајните управници се искусни „ајкули“ со исклучително богато работно искуство. Тие имаат одлични познавања на законската процедура и солидно базирани очекувања за процентот на наплата од стечајната маса. По првиот шок и неверување на какви работи се губи нивното драгоцено време, на крајот на презентацијата заклучивме дека сепак и теоретичарите во Република Македонија можат да презентираат корисна алатка за вонстечајната или стечајната реорганизација на трговските друштва.

Прокрастринација или одложување на решавањето на проблемот
Многу луѓе ги решаваат своите здравствени проблеми во оној момент кога болката ќе стане неподнослива. Многу одлуки се донесуваат во последните мигови на предвидениот рок затоа што... има уште малку време. Во економската наука е веќе одамна одомаќен концептот на прокрастринација или едноставно кажано практиката на пролонгирање на решавањето на проблемот од страна на економските агенти.
Еден типичен пример за прокрастринација е практиката трговските друштва да отвораат стечајна постапка во премногу задоцнета фаза од финансиските проблеми. Тоа неминовно значи дека системите за рано предупредување не функционирале и дека овие друштва веќе одамна биле зрели за стечај. Од тие причини и драстично е намалена веројатноста од успешна реорганизација и реструктурирање на фирмата! Едноставно, во македонското стопанство се гледа со потсмев и со неверување на институтот реорганизација. А сѐ може и треба да биде многу поинаку!

ПРАКТИКАТА ГОВОРИ ДЕКА СТЕЧАЈНИТЕ ПОСТАПКИ НАЈЧЕСТО СЕ ОТВОРААТ ЗА НЕЛИКВИДНИ И/ИЛИ НЕСОЛВЕНТНИ ТРГОВСКИ ДРУШТВА. АНАЛИЗАТА НА СЛУЧАЕН ПРИМЕРОК ОД 20 ФИРМИ ОД РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА И ОД РЕПУБЛИКА СРБИЈА КОИ ОТВОРИЛЕ СТЕЧАЈНА ПОСТАПКА ПОКАЖУВА ДЕКА ДУРИ И СОЛВЕНТНИ ФИРМИ БИЛЕ ПРИНУДЕНИ ДА ОТВОРАТ СТЕЧАЈНА ПОСТАПКА ПОРАДИ ЛОШОТО УПРАВУВАЊЕ СО ЛИКВИДНОСТА

Кога треба да се отвори стечај?
Условот за започнување стечајна постапка е дефиниран во член 5 од Законот за стечај според кој „должникот е неспособен за плаќање ако во период од 45 дена од која било негова сметка кај кој било носител на платниот промет не е исплатен износот што требало да биде исплатен врз основа на важечките основи за плаќање“. Во медицинската практика ова би било аналогно на температура од 38 степени Целзиусови. Но, што доколку трговското друштво одамна не било способно за плаќање во подолг период од 45 дена? Што ако пациентот веќе има температура од 40° С или 41° С? Правниот услов за отворање стечајна постапка е премногу редукционистички и не ја зема предвид пошироката финансиска слика за работењето на трговското друштво. Што ако постои неликвидност поради задоцнет поврат на данокот на додадена вредност или задоцнето плаќање на обврските од страна на државата?
Компаративната анализа на светските искуства покажува дека постојат повеќе модели на правно уредување на условите за отворање стечајна постапка:
- платежна неспособност (неспособност да се отплаќаат доспеаните обврски);
- платежна неспособност (неспособност да се отплаќаат доспеаните обврски) или недостиг на средства (неспособност да се покрие долгот со имотот на друштвото);
- платежна неспособност и недостиг на средства;
- модел без прецизен законски критериум каде што стечајниот судија има дискрециско право да одлучи дали ќе отвори стечајна постапка и
- модел со комбинирани критериуми. На пример, бегството на менаџментот од земјата може да биде еден од критериумите за отворање стечајна постапка во Република Турција.


Кога е можна реорганизација?

Практиката говори дека стечајните постапки најчесто се отвораат за неликвидни и/или несолвентни трговски друштва. Анализата на случаен примерок од 20 фирми од Република Македонија и од Република Србија кои отвориле стечајна постапка покажува дека дури и солвентни фирми биле принудени да отворат стечајна постапка поради лошото управување со ликвидноста.
Според една од неколкуте финансиско-сметководствени дефиниции, несолвентни друштва се оние кои имаат однос меѓу средствата и обврските помал од 1. Доколку друштвото котира на берза – се зема предвид пазарната вредност на имотот, а доколку не котира – сметководствената вредност. Како неликвидни друштва можат да се третираат оние кои имаат брз индикатор помал од 1, односно оние чии тековни средства (без залихи) се помали од тековните обврски.
Според овие параметри може да се направи типологија на фирмите во четири квадранти: I. Ликвидни, но несолвентни; II. Ликвидни и солвентни; III. Неликвидни, но сепак солвентни и IV. Неликвидни и несолвентни (графикон бр. 1 (на наредна страна)). За да не остане анализата само теоретска, во следниот чекор ќе направиме дескриптивна анализа на финансиските показатели на фирмите во календарската година пред да отворат стечајна постапка. Повторно нагласуваме дека станува збор за случаен примерок од 20 фирми од Република Македонија и од Република Србија – сега веќе во стечај – за кои постоеја расположливи податоци од ревидираните финансиски извештаи.
. Очекуван факт е дека сите трговски друштва кои отвориле стечајна постапка имале проблеми со ликвидноста. Многу поинтересно е дека дури и солвентни трговски друштва, поради ликвидносните проблеми, биле принудени да влезат во стечај (графикон бр. 2).
Постојат неколку заеднички карактеристики на фирмите кои отвораат стечајна постапка, а кои воопшто не се изненадувачки:
• Историја на загуби: акумулираната загуба е најсилно корелирана со Алтмановиот З скор (Z Score) за фирмата и со веројатноста од отворање стечајна постапка;
• Негативен или низок сопствен капитал: фирмите кои отвораат стечај имаат или негативна или многу ниска главнина и резерви;
• Негативен нето работен капитал: најголем дел од овие фирми имаат негативен работен капитал, односно тековните средства не можат да ги покријат тековните обврски.

Моделот З скор (Z score) на Едвард Алтман
Моделот З скор (Z score) на Едвард Алтман е комбинација од пет финансиски варијабли кои се користат за проценка на финансиските потешкотии, а имплицитно и на веројатноста од започнување стечајна постапка. Колку се пониски поените во моделот, толку е поголема веројатноста да се искусат сериозни финансиски тешкотии и стечај.
Петте варијабли на кои се темели моделот се:
X1 = Нето работен капитал / Вкупни средства
X2 = Акумулирана добивка / Вкупни средства
X3 = Оперативна добивка (EBIT) / Вкупни средства
X4 = Пазарна (или сметководствена) вредност на капиталот / Вкупни обврски
X5 = Вкупна продажба / Вкупни средства.
Еволуцијата на моделот помина неколку верзии, промовирани со последователните истражувања на Алтман: З скор (Z Score), З’ скор (Z’ Score) и З’’ скор (Z” Score). Постојат повеќе аргументи дека моделот З’’ скор (Z” Score) е најсоодветен за трговските друштва во Република Македонија. Toj e тестиран на 31 европска економија (меѓу кои Бугарија, Словенија, Босна и Херцеговина, Хрватска, Србија и Романија) и 3 неевропски економии. Во обемното емпириско истражување се користени податоци за 8 милиони трговски друштва, систематизирани во студија објавена во јуни 2017 година во престижното Списание за меѓународно финансиско управување и сметководство (Journal of International Financial Management & Accounting. Дел од фирмите опфатени со најновото емпириско истражување се од Југоисточна Европа. Се разбира, може да се конструира и посебен З скор (Z Score) модел само за наведените држави од регионот.
Употребната вредност на моделот на Алтман е во можноста да се процени финансиската состојба на трговското друштво преку споредба со финансиските показатели на фирмите во стечај. Во зависност од крајниот З скор (Z Score), фирмата ќе може да процени дали таа се наоѓа во:
- зелената зона во која се наоѓаат фирмите со здрави финансиски перформанси;
- сивата зона која може да значи дека ситуацијата е на работ на отворање стечајна постапка, но и со изгледи за реорганизација или
- црвената зона во која би требало да се отвори стечајна постапка со значително помали или минимални шанси за успешна реорганизација и реструктурирање на трговското друштво.
Како што беше потенцирано, резултатите од моделот имплицитно ја отсликуваат и веројатноста од започнување стечајна постапка. Моделот е со висок степен на прецизност, од 85 % до 90 %, што сѐ уште значи дека може да се направи грешка во проценката за отворање стечајна постапка.
Така, на пример, хрониката на една најавена смрт на ОХИС ад Скопје (со поврзаните друштва) покажува дека овој некогашен хемиски гигант имаше некакви шанси доколку се отвореше стечајна постапка со план за реорганизација пред 2010 година. Отворањето стечајна постапка во 2016 година беше презадоцнета. Сепак неуспехот да се продаде компанијата на стратешки инвеститор (поради нерешените имотно-правни односи, акумулираните долгови и обврската за задржување на вработените) доведоа до неминовен крах. Недоволни беа и конверзијата на долгот кон државата во нејзин влог и буџетските инфузии за исплата на платите на вработените.

Втора шанса
Со длабоко извинување за тривијалниот жаргон, што може да помогне Алтман во „нашето маало“? Алтмановата техника е само една од повеќето статистички техники за проценката на финансиските перформанси на фирмите и веројатноста од отворање стечајна постапка и успешна реорганизација. Оваа техника има потенцијал да ги потсети финансиските менаџери во Република Македонија дека стечајот не значи и затворање на трговското друштво. Неговата употребна вредност е во проценката на втората шанса за фирмата и во проценката на можностите за успешна вонстечајна или стечајна реорганизација на друштвото. Фирмите со финансиски проблеми одат премногу доцна на „лекар“, во критична состојба во која многу малку може да се направи. Но, не по вина на стечајните управници, туку поради некомпетентноста на претходниот менаџмент или неговите свесни напори да се втурне компанијата во стечај. Во такви околности, стечајните управници се неминовно принудени да го констатираат најлошото и само да ја организираат распределбата на стечајната маса според исплатните редови и законската процедура. Оттука раното отворање на вонстечајната или стечајната реорганизација се клучни фактори за продолжување на животниот век на македонските компании. Фирмите со финансиски проблеми заслужуваат втора шанса, но како и сѐ друго во животот, таа зависи од раната превенција преку вонстечајна или стечајна реорганизација.

ПРЕПОРАЧАНО