Македонскиот финансиски пазар традиционално се развива преку банкоцентричен модел во кој банките имаат централна улога во финансирањето на економијата, во дизајнот на финансиската инфраструктура и во посредувањето на капиталните текови. Иако овој модел обезбедува стабилност и предвидливост, тој истовремено создава системски ограничувања за развојот на пазарот на капитал, за деловните процеси и за корпоративните трансформации. За да го објасниме неговото влијание ќе анализираме како банките ја обликуваат динамиката на финансискиот систем и кои можности постојат за развој на моделот во иднина.
Суштината на банкоцентричната поставеност
Во банкоцентричните финансиски системи, банките се доминантен извор на финансирање за компаниите. Ова се манифестира преку:
- висока концентрација на актива во банкарскиот сектор,
- доминантна улога на банките во сопственоста на пазарната инфраструктура,
- мал удел на пазарот на капитал во вкупното финансирање,
- ограничен број на институционални инвеститори,
- ниска ликвидност и мала понуда на котирани компании.
Mоделот на сопственост на Македонската берза АД Скопје го рефлектира банкоцентричниот карактер на финансискиот систем и дополнително влијае врз нејзиниот развој, ликвидноста, стратегиската насоченост и правните субјекти што традиционално учествуваат во развојот на пазарот на капитал.
Берзата е основана во 1995 г. од 13 банки, 3 осигурителни компании и 3 штедилници − основачка структура што ја одразува тогашната концентрација на експертиза и на финансиски ресурси кај банкарските институции, како и непостоење на други финансиски институции во моментот. Банките како долгогодишни доминантни сопственици на берзата несомнено обезбедуваа стабилност на инфраструктурата, но не и динамичен раст и развој.
Влијание на банкоцентричноста врз развојот на деловните процеси
Традиционалано компаниите во РСМ најчесто се потпираат на кредитирање при финансирање инвестиции, проширување или промена на деловниот модел. Кредитното финансирање носи повеќе обврски и помала флексибилност отколку капиталното. Деловните процеси се усовршуваат за да генерираат редовни парични текови. Малку компании инвестираат во ризични, иновативни или дигитални проекти, додека фирмите со потенцијал за брз раст (особено технолошките) остануваат ограничени.
Банките, и покрај долгогодишното доминантно акционерско учество на берзата, не демонстрираа фокус суштински дополнително да го развиваат пазарот на капитал. Една од причините би можела да биде дека тие сами по себе не издаваат чести емисии на акции, не прават аквизиции преку берза, не започнуваат нови бизнис-линии со финансирање преку капитал. Така, во самата основа, банкарската доминација не создаде доволна пазарна динамика и иницијатива за раст на капиталните текови. Пазарот на капитал манифестира ниска деловна агилност, компаниите немаат капацитет за амбициозни трансформации и ризичниот капитал е отсутен. Растот и развојот на пазарот на капитал остануваат бавни и ограничени.
Финансиските пазари со развиени капитални пазари генерираат побрзи деловни трансформации − преку ИПО (IPO), дополнителни емисии на акции, корпоративни преструктурирања и аквизиции. Во Македонија, вакви процеси се многу ретки, речиси и отсутни. Акциите не се доволно ликвидни за да служат како инструмент за трансформација. Како резултат на ова, фирмите имаат побавен циклус на промени и ограничен простор за стратешки диверзификации.
Ограничен развој на корпоративното управување
Берзанската котација нормално носи обврски за транспарентност, за ревизии, за јавно известување и за професионализација на управувањето. Бидејќи малку компании се котирани, нивното управување не е обликувано од природните „притисоци“ на пазарот на капитал, што значи дека:
- мал број фирми имаат современи стандарди на корпоративно управување,
- одборите на директори не се значајно професионализирани,
- нема доволен јавен увид за пазарна дисциплина.
Малите и средни компании често немаат пристап до традиционални кредити, но не можат ни да се финансираат преку пазарот на капитал поради сложените правила на котација. Тоа ги ограничува во: развој на нови производи, дигитализација, интернационализација и модернизирање на деловните процеси.
Можности за развој и трансформација на моделот
Системот што комбинира стабилност и иновација може да се трансформира како резултат на преземени стратешки чекори за продлабочување на пазарот преку: воведување ЕТФ (ETF)-фондови, корпоративни и зелени обврзници, фондови за МСП, стимули за ИПО. Промените во сопственичката структура на пазарната инфраструктура, преку вклучување на стратешки странски партнери, на меѓународни фондови и на регионални берзи, можат да донесат нова технологија, пазарни креатори и повисока ликвидност. Поинтензивното вклучување на пензиски и на осигурителни фондови може да има значајна улога во финансирањето на корпоративниот раст. Поддршката за деловни трансформации преку програми пред иницијална јавна понуда, намалени трошоци за котација и дигитални процеси за листирање може дополнително да внесе раздвижување на пазарот на капитал, што може индиректно да поттикне позитивни движења на ниво на целиот финансиски систем.
Заклучок
Долгогодишната банкоцентрична поставеност на македонскиот пазар на капитал е двострaн меч: таа донесе стабилност, но ги ограничи растот, иновативноста и трансформациите на деловните процеси во рамките на нивото на ризик, кое е прифатливо за универзалниот банкарски деловен модел. За да стане пазарот на капитал двигател на економски развој, потребно е континуирано отворање, диверзификација и пренасочување на дел од финансирањето кон капиталниот пазар, модернизација и интеграција во регионалните и во европските пазари. Континуираните законски усогласувања, вклучително и планираната имплементација на Законот за финансиски инструменти, ќе отворат нови развојни можности за поинакво дизајнирање на пазарната инфраструктура, како и на понудата на финансиски инструменти. Сепак, иницијалната доминантна банкарска поставеност и понатаму ќе ги обликува тековите доколку подлабоко и суштински не се активираат дополнителни стратешки институционални инвеститори како поддршка на развојот.
Економија и бизнис. 01 април 2026г.
