Кога ФИФА ја донесе одлуката Светското клупско првенство да добие целосно нов формат и да се одржи во Соединетите Американски Држави, идејата беше јасна – да се создаде најголемиот клупски спектакл во историјата на фудбалот. Наместо турнир резервиран за мал број шампиони од континентите, светот доби натпреварување со десетици најголеми клубови, милијарди долари инвестиции и амбиција овој турнир еден ден да стане подеднакво атрактивен како Светското првенство на репрезентации.

Во американските градови пристигнаа најголемите европски, јужноамерикански, азиски и африкански клубови. Стадионите беа подготвени за спектакл, телевизиските компании ги соборија сите рекорди во продажба на права, а ФИФА најавуваше почеток на нова ера.

Но, уште пред првиот судиски свиреж започнаа контроверзиите.

Синдикатите на фудбалерите, националните лиги и дел од европските федерации предупредија дека календарот е целосно преоптоварен. Фудбалерите веќе играат повеќе од шеесет натпревари годишно, а воведувањето уште еден голем турнир, според нив, претставува директна закана за здравјето на играчите. Некои организации дури предупредија и на можни правни постапки против ФИФА поради преголемиот број натпревари.

Во јавноста се појавија и критики за дел од празните трибини на натпреварите, високите цени на билетите и фактот што турнирот повеќе наликува на огромен комерцијален проект отколку на традиционално фудбалско натпреварување.

Критичарите дополнително потсетуваа дека ФИФА сè повеќе ја проширува својата комерцијална империја. Телевизиските договори, маркетингот, спонзорствата и продажбата на брендот стануваат поважни од мислењето на клубовите, играчите и навивачите. Иако организацијата тврди дека приходите се враќаат во развојот на светскиот фудбал, критиките дека финансиските интереси стануваат главен двигател на реформите не престануваат.

Дополнително, јавноста повторно почна да зборува за старите корупциски афери, за недоволната транспарентност при носењето на најважните одлуки и за концентрацијата на моќ во раководството на организацијата. Така, наместо фудбалот повторно да биде единствената тема, голем дел од вниманието беше насочен кон самата ФИФА.

Војната меѓу ФИФА и УЕФА – судир за иднината на светскиот фудбал

Она што долго време се шепотеше зад затворени врати, денес веќе стана јавна конфронтација.
ФИФА и УЕФА формално се партнери, но суштински се конкуренти кои се борат за влијание, приходи и контрола врз најпопуларниот спорт во светот.

Проширувањето на Светското клупско првенство многумина во Европа го протолкуваа како директен напад врз доминацијата на Лигата на шампионите. Додека УЕФА со години ја развиваше својата елитна клупска конкуренција, ФИФА одлучи да создаде глобален турнир кој може да стане највредниот производ во светскиот спорт.

Несогласувањата дополнително се продлабочија околу предлогот за комерцијална реорганизација на ФИФА, кој предизвика остри реакции во Европа. УЕФА се закани со бојкот и дури најави правни чекори, оценувајќи дека ваквите потези претставуваат опасност за независноста на светскиот фудбал. По силниот отпор, ФИФА го повлече спорниот план.

Од друга страна, ФИФА смета дека европскиот фудбал со децении ги контролирал најголемите финансиски ресурси и дека е време остатокот од светот да добие поголем дел од колачот. Африканските, азиските и јужноамериканските клубови добиваат повеќе натпревари, повеќе приходи и поголема видливост.
Всушност, денес повеќе не станува збор само за спорт. Станува збор за борба за милијарди долари, телевизиски права, глобално влијание и политичка моќ во рамките на светскиот фудбал.

Во последните децении, во јавноста сè почесто се поставува прашањето дали ФИФА и УЕФА навистина функционираат исклучиво во интерес на фудбалот или, пак, станале организации во кои финансиските и политичките интереси имаат предност пред спортските вредности. Бројните корупциски афери што ја потресоа ФИФА, контроверзните одлуки при изборот на домаќини на големи натпреварувања и милијардите евра што циркулираат низ светскиот фудбал придонесоа дел од јавноста и медиумите да ги опишуваат овие организации како затворени центри на моќ, па дури и да ги споредуваат со мафијашки структури. Иако таквите квалификации не се правно утврдени и остануваат политички и медиумски оценки, неспорно е дека довербата во управувањето со светскиот фудбал е сериозно нарушена и дека ФИФА и УЕФА се соочуваат со постојани барања за поголема транспарентност, отчетност и независен надзор.

Кога политиката влегува во спортот – дали олимпискиот дух исчезнува?

Истата слика може да се види и во останатите спортови. Во последните години светот сведочи како политичките конфликти директно влијаат врз спортските натпреварувања. Спортисти од одредени држави настапуваат под неутрално знаме, некои репрезентации се исклучени од меѓународните натпреварувања, а околу други земји постојано се водат дебати дали треба да бидат санкционирани или не. Прашањата за спортските санкции сè почесто се поврзуваат со воени конфликти и меѓународната политика.
Токму тука се отвора најголемата дилема.

Дали е праведно еден спортист кој цел живот тренирал да биде казнет поради политичките одлуки на својата држава?

Олимписката повелба отсекогаш промовирала еднаквост, фер-плеј и почитување на сите народи. Основната идеја на Пјер де Кубертен била дека спортот треба да биде место каде што конфликтите престануваат, а не продолжуваат.

Но реалноста денес изгледа поинаку.

Сè почесто се применуваат различни критериуми во зависност од конкретниот конфликт, што доведува до обвинувања за двојни стандарди. Дел од спортистите се чувствуваат неправедно казнети, додека други сметаат дека меѓународните федерации немаат право да останат неутрални кога станува збор за сериозни прекршувања на меѓународното право.

Така спортските терени постепено се претвораат во продолжение на дипломатските битки.

Еден од највпечатливите симболи на античките Олимписки игри била т.н. олимписка екехеирија – свето примирје кое го прогласувале грчките полиси пред почетокот на натпреварите. За време на овој период се прекинувале воените дејствија, а на спортистите, судиите, верниците и гледачите им било гарантирано безбедно патување до Олимпија и назад. Иако примирјето не секогаш значело целосен прекин на сите конфликти низ античка Грција, неговата суштинска цел била спортот да стане простор над политичките и воените пресметки. На тој начин Олимписките игри испраќале силна порака дека, барем за краток период, мирот, меѓусебната почит и натпреварувањето според исти правила се поважни од оружјето и непријателствата – идеал кој и денес претставува една од темелните вредности на олимпиското движење.
Она што некогаш беше симбол на мирот, денес станува уште едно поле на геополитички судири.

Како повторно да се врати довербата во спортот?

Доколку светските спортски организации сакаат повторно да ја добијат довербата на јавноста, неопходни се суштински реформи.

Пред сè, потребна е значително поголема транспарентност во финансиското работење и при донесувањето на клучните одлуки. Изборот на домаќини, распределбата на средствата и управувањето со големите натпреварувања мора да бидат отворени за јавноста. Независни експерти предлагаат ограничување на концентрацијата на моќ, посилен надворешен надзор и појасни механизми за отчетност.
Втората голема задача е заштитата на спортистите. Ниту еден турнир, без разлика колку носи приходи, не смее да биде поважен од здравјето на играчите. Потребно е подобро усогласување на календарот, задолжителни периоди за одмор и поголемо учество на синдикатите на спортистите во процесот на одлучување.

Трето, неопходно е повторно да се отвори сериозна дебата за политичката неутралност на спортот. Тоа не значи дека спортските организации треба да ги игнорираат тешките меѓународни кризи, туку дека секоја одлука мора да биде доследна, јасно образложена и заснована на универзални принципи, а не на различни критериуми за различни држави.

Конечно, спортот треба повторно да се врати кон својата основна мисија – да ги поврзува луѓето. Победите и поразите треба да се решаваат на теренот, а не во политичките кабинети. Довербата на навивачите ќе се врати само ако тие почувствуваат дека правилата важат еднакво за сите.

Историјата покажува дека големите спортски организации успевале да ги надминат кризите само кога биле подготвени да се менуваат. И ФИФА, и УЕФА, и Меѓународниот олимписки комитет денес се наоѓаат пред ист предизвик – да одлучат дали спортот ќе остане универзален јазик што ги обединува народите или ќе стане уште една арена во која политичките и економските интереси ќе имаат предност пред фер-плејот, еднаквоста и олимпискиот дух.

пишува: Дејан Азески, авторот е историчар, новинар и публицист
Економија и бизнис, 15 август 2026г.