пишува: Дејан Азески | Авторот е историчар, новинар и публицист
Во изминативе неколку години, Бугарија живееше во необична политичка состојба која постепено почна да се претвора во хроничен проблем за државата. Повторени избори, технички кабинети, нестабилни парламентарни мнозинства и постојана атмосфера на институционална неизвесност создадоа чувство дека земјата се движи во круг. Во таков амбиент дури и најосновните економски процеси почнуваат да трпат: инвеститорите стануваат претпазливи, државната администрација ја губи способноста за долгорочно планирање, а деловната заедница почнува да функционира во режим на чекање.
Затоа евентуална јасна победа на Румен Радев и конечно формирање стабилна политичка влада не би претставувале само уште една промена на политичката сцена. За голем дел од бугарското општество тоа би било сигнал дека државата повторно добива способност за управување. Во регионот на Југоисточна Европа, каде што економската психологија често има речиси исто толкава тежина како и реалните бројки, чувството на стабилност знае да произведе ефекти кои не можат веднаш да се измерaт со статистика, но постепено ја менуваат целата економска клима.
Бугарија веќе долго време се наоѓа во интересна позиција. Од една страна, земјата е една од најсиромашните членки на Европската Унија, со структурни проблеми кои со децении ги ограничуваат продуктивноста и куповната моќ. Од друга страна, токму ниските даноци, релативно евтината работна сила и географската позиција ја прават потенцијално привлечна за нов индустриски и логистички бран во Европа. Последните глобални потреси − војната во Украина, кризата со енергенти, промените во светските синџири на снабдување и постепеното враќање на производството поблиску до европските пазари − создадоа нова геоекономска реалност во која Балканот почна повторно да добива значење.
Во таа слика, стабилна Бугарија може да стане многу повеќе од периферна економија на Унијата. Но, тоа зависи од способноста политичката стабилност да се претвори во функционална економска стратегија. Токму тука почнува вистинското прашање: дали победата на Радев и формирањето политичка влада би значеле само крај на институционалната криза или почеток на нов економски циклус за земјата?
Економијата на уморната транзиција
За да се разбере колку важна би била стабилна влада во Софија мора да се погледне подлабоко во состојбата на бугарската економија. Иако земјата формално бележеше раст во дел од изминатава деценија, реалноста за многу граѓани остануваше контрадикторна. Платите растеа, но чувството на несигурност не исчезнуваше. Голем број млади продолжија да ја напуштаат државата, особено кон Германија, Холандија и Шпанија. Во многу региони надвор од Софија, демографската слика почна да наликува на тивка криза.
Проблемот на Бугарија никогаш не бил само недостаток на пари. Земјата добиваше значајни европски фондови, а макроекономската дисциплина во голема мера беше зачувана. Проблемот беше во недостигот на чувство дека државата има јасна насока. Инвеститорите може да толерираат високи даноци, па дури и административни бариери, но многу потешко толерираат непредвидливост. Во периодот на политички блокади, Бугарија почна да изгледа како земја која не може да донесе долгорочни одлуки.
Токму затоа формирањето влада со јасен политички легитимитет би имало ефект кој оди подалеку од дневната политика. На финансиските пазари стабилноста често функционира како психолошка валута. Кога една земја добива впечаток дека институциите повторно работат синхронизирано, тоа веднаш се рефлектира во довербата. Банкарскиот сектор станува поагресивен во кредитирањето, странските компании почнуваат повторно да разгледуваат долгорочни инвестиции, а домашниот капитал се „враќа“ од дефанзивна позиција.
Румен Радев во изминативе години успеа да изгради имиџ на политичар кој се обидува да стои над класичните партиски конфликти. За неговите поддржувачи тоа претставува стабилизирачки фактор во хаотичен политички систем. За неговите критичари, пак, постои страв дека таквата позиција понекогаш може да доведе до преголема концентрација на влијание на претседателската институција. Но, од економски аспект, клучно е нешто друго: Радев успеа да создаде впечаток на предвидливост во период кога бугарската политика изгледаше фрагментирано и импровизирано.
Доколку таквата политичка енергија се претвори во стабилна влада, првиот ефект веројатно би бил видлив во инфраструктурните и во индустриските проекти кои долго време беа одложувани. Бугарија има амбиција да стане значаен транзитен и енергетски коридор меѓу Европа, Црното Море и Источниот Медитеран. Но, за такви проекти е потребна континуирана политичка волја. Ниеден голем инвеститор не сака да вложува милијарди во средина каде што владите се менуваат секои неколку месеци.
Особено интересен би бил ефектот врз индустрискиот сектор. Во Европа веќе подолго време трае процес на постепено префрлање на дел од производството од Азија поблиску до европските пазари. Тоа не значи крај на глобализацијата, туку нов модел во кој компаниите бараат комбинација од ниски трошоци и географска близина. Бугарија тука има неколку предности: евтина работна сила во споредба со западноевропските стандарди, релативно ниски даноци и стратешка позиција.
Сепак, тие предности сами по себе не се доволни. На компаниите им треба сигурност дека правилата нема драматично да се менуваат, дека институциите функционираат и дека политичкиот систем може да обезбеди стабилност барем на среден рок. Токму затоа победа на Радев и стабилна влада би можеле да имаат ефект на деблокирање. Не преку некакво магично економско чудо, туку преку постепено враќање на довербата.
Во бугарската јавност често се зборува за корупцијата како главна пречка за економскиот развој. Тоа несомнено останува голем проблем. Но, постои уште една димензија која поретко се спомнува: заморот од постојаната транзиција. Голем дел од бизнис-секторот веќе не бара спектакуларни реформи. Тој бара државата конечно да функционира нормално. Во тој контекст, политичката стабилност сама по себе почнува да изгледа како економска реформа.
Меѓу Брисел, Москва и новата геоекономија
Една од најинтересните димензии на евентуална ера на Радев со стабилна влада би била надворешно-економската позиција на Бугарија. Земјата веќе подолго време се наоѓа меѓу различни геополитички центри на влијание. Формално, таа е цврсто интегрирана во европските и во евроатлантските структури. Но, историските, културните и енергетските врски со Русија никогаш целосно не исчезнаа.
Радев често беше претставуван како политичар со поумерен пристап кон Москва во споредба со дел од проевропските либерални кругови во Бугарија. Тоа создаваше тензии, особено по почетокот на војната во Украина. Но, од економски аспект, прашањето не е само идеолошко. Бугарската економија долго време беше силно поврзана со руските енергетски ресурси, а прекинот на тие врски создаде турбуленции кои сè уште не се целосно надминати.
Стабилна влада под влијание на Радев би се обидела да балансира меѓу европската лојалност и прагматичниот економски интерес. Тоа би значело продолжување на европската интеграција, но и обид Бугарија да избегне улога на фронтална геополитичка држава. За дел од бизнис-елитата токму таквиот пристап изгледа најрационално. Компаниите генерално не сакаат радикални геополитички позиции; тие сакаат предвидливост, енергетска сигурност и пристап до пазари.
Особено важно прашање ќе биде еврозоната. Бугарија долго време се подготвува за влез во еврозоната, но процесот постојано се соочува со политички и со технички пречки. Стабилна влада би можела да го забрза тој процес. За дел од бугарската економија, особено финансискиот сектор и извозно ориентираните компании, тоа би било огромен сигнал за доверба. Усвојувањето на еврото би ја намалило валутната неизвесност и би ја интегрирало земјата уште подлабоко во европскиот економски систем.
Но, тука постои и друга страна. Дел од бугарското општество стравува дека преминот кон еврото би можел да предизвика дополнителен раст на цените и чувство дека државата губи дел од економскиот суверенитет. Радев веројатно би се обидел да оди по внимателна линија: да не го блокира европскиот процес, но истовремено да избегне впечаток дека Софија слепо ги следи директивите од Брисел.
Во поширок регионален контекст, стабилна Бугарија би можела да стане еден од економските центри на Балканот. Последниве години покажаа дека регионот повторно добива стратешка важност. Коридорите меѓу Црното Море, Дунав и Медитеранот стануваат значајни не само за трговијата туку и за енергетската и за безбедносната архитектура на Европа.
Тука Бугарија има потенцијал кој долго време остануваше недоволно искористен. Пристаништата на Црното Море, железничките коридори, енергетските врски со соседните земји и позицијата меѓу Европа и Турција можат да ја претворат државата во логистички јазол. Но, таков проект бара години стабилност и јасна стратегија. Токму затоа политичката консолидација би имала многу пошироко значење од обичен изборен резултат.
Интересно е што дел од западните инвеститори денес почнуваат да гледаат на Балканот со поинакви очи отколку пред десет години. Регион кој некогаш се сметаше за периферија сега почнува да се гледа како резервен индустриски простор на Европа. Во услови кога трошоците во Западна Европа растат, а глобалните ризици стануваат сè поголеми, држави како Бугарија можат да станат привлечни за нов производствен циклус.
Но, тоа нема да се случи автоматски. Ако политичката стабилност не биде проследена со институционална ефикасност, целиот потенцијал може повторно да остане неискористен. Историјата на Балканот е полна со примери на држави кои имале огромни географски предности, но не успеале да ги претворат во долгорочен економски развој.
Дали Бугарија конечно влегува во нова фаза?
Најважното прашање можеби не е дали Радев би победил, туку дали Бугарија конечно е подготвена да излезе од циклусот на постојана политичка нестабилност. Во последниве години земјата изгледаше како општество кое постојано се наоѓа во привремена состојба. А привременоста е еден од најголемите непријатели на економскиот развој.
Ниедна држава не може сериозно да напредува ако политичкиот систем функционира како кризен штаб. Бизнисот може да преживее корупција, бирократија и дури лоши политики, но многу потешко преживува долгорочна неизвесност. Кога никој не знае каква влада ќе постои за шест месеци, тогаш компаниите престануваат да размислуваат стратешки.
Затоа евентуална стабилна влада би имала и психолошка димензија. За обичните граѓани тоа би значело чувство дека државата повторно има насока, за инвеститорите сигнал дека Бугарија можеби повторно станува предвидлива, за Европа можност конечно да добие посигурен партнер на југоисточниот дел од Унијата.
Но, постои и подлабока димензија. Во голем дел од Источна Европа веќе се чувствува замор од политичкиот модел кој доминираше по падот на комунизмот. Луѓето сè помалку веруваат во класичните идеолошки поделби и сè повеќе бараат функционалност, стабилност и економска сигурност. Радев токму на тој бран изгради дел од својата популарност. Тој не се претставува како револуционер, туку како фигура која може да донесе ред во систем кој долго време изгледаше хаотично.
Сепак, ризиците остануваат големи. Ако стабилната влада се претвори само во нов центар на политичка моќ без вистински структурни реформи, почетниот ентузијазам брзо би исчезнал. Бугарија и понатаму се соочува со длабоки проблеми: демографски пад, регионални нееднаквости, зависност од надворешен капитал и хроничен недостаток на доверба во институциите.
Особено чувствително ќе биде прашањето на животниот стандард. Во последниве години инфлацијата силно го погоди населението, а голем дел од граѓаните имаат чувство дека официјалните економски показатели не ја одразуваат реалноста на секојдневниот живот. Стабилна влада ќе мора брзо да покаже дека политичката консолидација носи конкретни резултати: повисоки приходи, подобра инфраструктура, посигурни работни места и чувство дека економијата работи во корист на поширокото општество.
Доколку успее во тоа, Бугарија би можела постепено да се трансформира од периферна економија во важен регионален играч. Не како спектакуларно чудо, туку како држава која конечно научила дека најголемата вредност во модерната економија е предвидливоста. Во време кога светот станува сè понестабилен, токму стабилните и функционални држави почнуваат да добиваат најголема „тежина“.
Во такво сценарио, победата на Радев и формирањето политичка влада би останале запаметени не толку како идеолошки пресврт, туку како момент кога Бугарија решила да излезе од долгиот период на политичка импровизација. А за една економија, понекогаш токму тоа е почеток на нова ера.
Економија и бизнис, 15 мај 2026г
