Вести
Реформата на Царинската унија на ЕУ и предизвиците за Република Северна Македонија
Златко Ветеровски
Царинска управа на РСМ
Европската комисија во мај 2023 година објави предлог за најамбициозна и сеопфатна реформа на Царинската унија на ЕУ од нејзиното формирање во 1968 година.
Царинската унија на Европската Унија е вистинска успешна приказна за европската интеграција и просперитет. Таа е од суштинско значење за правилно функционирање на единствениот пазар. Во пракса, националните царински служби во сите земји членки на ЕУ работат заедно како една царинска служба за да можат да управуваат со секојдневното работење на Царинската унија. Европската комисија има надлежност да го предлага царинското законодавство на ЕУ и го следи неговото спроведување.
Со оглед на тоа што ЕУ е еден од најголемите трговски блокови во светот, заедно со САД и Кина, значењето на Царинската унија е исклучително важно како за земјите членки на ЕУ така и за земјите кандидатки за членство, вклучувајќи ја и Северна Македонија. За управување со огромниот обем на меѓународна трговија во 2022 година, повеќе од 1 900 царински служби во ЕУ работеле 24 часа на ден и 365 дена во годината при што биле обработени околу 1 110 милиони царински декларации и биле регистрирани 15 милиони транзитни декларации. Вкупниот износ на наплатените царини (ЕУ27) во 2022 година изнесувал 33,6 милијарди евра.
Зошто потреба за реформа на Царинската унија на ЕУ? Програмата за реформа на Царинската унија на ЕУ предложена неодамна претставува водечка светска визија за царината на ЕУ, водена од податоци, што масовно ќе ги поедностави царинските постапки за деловните субјекти, особено за трговците со најголем степен на доверба и почитување на законите. Прифаќајќи ја дигиталната трансформација, реформата ќе ги намали сложените царински постапки, заменувајќи ги традиционалните царински декларации со попаметен пристап за следење и контрола на увозот, воден од податоци. Во исто време, царинските органи ќе ги имаат потребните алатки и ресурси за правилно проценување и запирање на увозот што претставува реален ризик за ЕУ, нејзините граѓани и нејзината економија.
Реформата на Царинската унија претставува одговор на тековните притисоци под кои функционира царината на ЕУ, вклучително и огромното зголемување на обемот на трговијата, особено во е-трговијата, брзорастечкиот број на стандарди на ЕУ што мора да се проверат на граница, како и промената на геополитичката реалност и кризите. Тоа ќе ја направи царинската рамка погодна за позелена, подигитална ера и ќе придонесе за побезбеден и поконкурентен единствен пазар. Реформата ги поедноставува и ги рационализира барањата за царинско известување за трговците, на пример, со намалување на времето потребно за завршување на процесите на увоз и преку обезбедување на единствен интерфејс на ЕУ и олеснување на повторната употреба на податоците.
Со реформата се предвидува формирање на ново царинско тело на ЕУ што ќе го надгледува Центарот за царински податоци (Customs Data Hub) на ЕУ што ќе дејствува како мотор на новиот систем. Со текот на времето, овој Центар за царински податоци ќе ја замени постојната царинска ИТ-инфраструктура во земјите членки на ЕУ, заштедувајќи им до 2 милијарди евра годишно во оперативни трошоци. Новото царинско тело, исто така, ќе помогне да се постигне подобрен пристап на ЕУ за управување со ризик и царински проверки.
Предложената реформа на Царинската унија ја сочинуваат три столба.
1 Ново партнерство со бизнисот
Во реформираната Царинска унија на ЕУ, економските оператори што сакаат да внесат стоки во ЕУ ќе можат да ги евидентираат сите информации за нивните производи и синџири на снабдување во единствена онлајн средина − новиот Центар за царински податоци на ЕУ (Customs Data Hub). Оваа врвна технологија ќе ги собирa податоците обезбедени од сите економски оператори и преку машинско учење, вештачка интелигенција и човечка интервенција ќе им обезбеди на царинските органи и на сите надзорни органи преглед од 360 степени на синџирите на снабдување и движењето на стоките.
Во исто време, економските оператори ќе треба да комуницираат само со еден единствен портал при поднесување на нивните царински декларации и ќе треба да достават податоци само еднаш за повеќе пратки. Во некои случаи, кога деловните процеси и синџирите на снабдување се целосно транспарентни, трговците со најголем степен на доверба (како на пример – Доверба и проверка − Trust & Check) ќе можат да ги пуштат своите стоки во слободно движење во ЕУ без никаква активна царинска интервенција. Категоријата Доверба и проверка треба да ја зајакне веќе постоечката Програма за овластени економски оператори (ОЕО) за доверливи трговци.
Ова ново партнерство со деловната заедница е прв пример што се воведува во светот. Тоа е моќна нова алатка за поддршка на економските оператори во ЕУ, трговијата и отворената стратешка автономија на ЕУ. Центарот за царински податоци на ЕУ ќе овозможи увоз на стоки во ЕУ со минимална царинска интервенција, без да се загрозат барањата за безбедност, сигурност или против измами.
Според предлогот за реформа на Царинската унија на ЕУ, Центарот за царински податоци ќе биде пуштен во употреба за сите пратки што се предмет на е-трговија во 2028 година, а потоа и за сите други стоки во 2032 година, што ќе доведе до непосредни придобивки и поедноставувања. Трговците според категоријата Доверба и проверка, исто така, ќе можат да го царинат целиот свој увоз кај царинските органи на земјата членка на ЕУ во која се основани, без разлика каде влегува стоката во ЕУ. Ова треба да почне да се применува, исто така, во 2028 година, а во 2035 година треба да се процени дали оваа можност може да се прошири на сите економски оператори, кога Центарот за царински податоци во 2028 година ќе стане задолжителен за примена.
2 Попаметен пристап кон царинските проверки
Со реформата на Царинската унија на ЕУ и со новиот систем на работење, исто така, треба да се обезбеди царинските органи да имаат „поглед од птичја перспектива“ на синџирите на снабдување и производствените процеси на стоки што влегуваат во ЕУ. Сите земји членки треба да имаат пристап до податоците во реално време и треба да биде овозможена можност за групирање на информациите и податоците за побрзо, доследно и ефективно справување со ризиците при увоз или извоз на стоки.
Вештачката интелигенција треба да се користи за анализа и следење на податоците и за предвидување на неправилностите уште пред стоката да го започне своето патување до ЕУ. Ова треба да им овозможи на царинските органи во ЕУ да ги фокусираат своите напори и ресурси таму каде што се најпотребни, да спречат небезбедната или нелегалната стока да влезе во царинското подрачје на ЕУ и да го поддржат растечкиот број на закони и прописи на ЕУ што забрануваат одредени стоки што се против заедничките вредности на ЕУ да бидат внесени во ЕУ, на пример, во областа на климатските промени, уништувањето на шумите, принудната работа. Овој столб на реформата треба да помогне да се обезбеди соодветна наплата на царински давачки и даноци во корист на националните и буџетите на ЕУ.
За да им се помогне на земјите членки да ги дадат приоритетите на вистинските ризици и да ги координираат нивните проверки и инспекции, особено за време на кризни времиња, информациите и искуството ќе бидат собирани и оценувани на ниво на ЕУ преку новоформираното Царинско тело на ЕУ што ќе дејствува врз основа на податоците што треба да бидат обезбедени и собрани преку Центарот за царински податоци на ЕУ. Новиот режим суштински ќе ја подобри соработката меѓу царината и надзорот на пазарот и органите за спроведување на законот на ниво на ЕУ и на национално ниво, вклучително и преку споделување информации преку Центарот за царински податоци.
3 Помодерен пристап кон е-трговија
Реформата на Царинската унија на ЕУ, исто така, предвидува значителни измени во делот на е-трговијата. Таа треба да ги направи онлајн платформите за е-трговија клучни актери во осигурувањето дека стоките што се продаваат преку интернет во ЕУ ги исполнуваат сите барања што се предвидени со царинското законодавство. Ова претставува голема разлика од сегашното царинско работење, што ја става одговорноста на поединечните потрошувачи и превозници.
Онлајн платформите треба да гарантираат дека царинските давачки и ДДВ треба да бидат платени при купувањето така што потрошувачите повеќе нема да бидат погодени со скриени давачки или неочекувана документација кога ќе пристигне пратката. Со онлајн платформите како официјални увозници, потрошувачите на ЕУ треба да се уверат дека сите давачки се платени и дека нивните купувања се безбедни и во согласност со еколошките, безбедносните и етичките стандарди на ЕУ.
Во исто време, со реформата предвидено е укинување на сегашниот праг според кој стоките чија вредност е помала од 150 евра се ослободени од царина, што во голема мера се користи. Според истражувањата на ЕУ, околу 65 % од ваквите пратки што се увезуваат во ЕУ се со помала прикажана вредност со цел да се избегне плаќањето на царинските давачки при увоз во ЕУ.
Реформата, исто така, ја поедноставува пресметката на царинските давачки за најчестите стоки со ниска вредност купени надвор од ЕУ, намалувајќи ги илјадниците можни категории царински давачки на само четири. Ова треба да го олесни пресметувањето на царинските давачки за малите пратки, помагајќи им на онлајн платформите и на царинските органи подобро да управуваат со огромниот број на купувања и пратки во е-трговијата што влегуваат во ЕУ секоја година. Исто така ова треба да го отстрани потенцијалот за измама. Новиот, прилагоден режим на е-трговија се очекува да донесе дополнителни царински приходи во износ од 1 милијарда евра годишно.
Како реформата на Царинската унија на ЕУ ќе влијае на Северна Македонија?
Царинската унија и прилагодувањето на царинското законодавство кон законодавството на ЕУ претставуваат едно од поглавјата во преговарачката рамка за членство во Европската Унија. Исто така ЕУ претставува најважен трговски партнер во надворешно-трговската размена на Северна Македонија при што се остварува околу 65 % од вкупниот извоз и увоз. Во процесот на преговори за членство, покрај прилагодувањето на царинското законодавство и воспоставување на заеднички ИТ-системи за спроведување на царинските постапки, ќе треба да бидат опфатени и реформите на Царинската унија на ЕУ што до 2028 година треба да бидат усвоени како е-законодавство. Сите овие измени ќе влијаат и на работата на македонските компании во процесот на дигитализација на постапките за увоз и извоз и доставување на податоци до единствениот царински систем на ЕУ.
Ова е од причина што функционална царинска унија е фундаментална за конкурентноста на ЕУ, за одржливост и издржливост. Реформираната и зајакнатата Царинска унија треба да го зачува интегритетот на единствениот пазар и можност за пристап на нови членки во Царинската унија, а со тоа и во Европската Унија.