Автори: Билјана Брејтвејт | Aвторот e претседател на „Жени во одборите Адрија“ (WOBA)
Тања Михајловска Димитриевска | Aвторот e амбасадор и раководител на „Жени во одборите Адрија“ (WOBA) за С. Македонија
Бјорн Габриел | Aвторот e раководител на претставништвото на ЕИБ во С. Македонија
Во време кога глобалните конфликти и политичките промени се закануваат да ги поништат тешко постигнатите придобивки во родовата еднаквост и човековите права, повлекувањето не е опција. Додека го одбележуваме Месецот на жената, аргументите за вклучување на повеќе жени на лидерските позиции и на пазарот на трудот се посилни од кога било. Иако тие сочинуваат 44 % од глобалната работна сила, тие имаат само 31 % од лидерските улоги во светот, а напредокот е речиси во застој од 2022 година. Намалувањето на родовите јазови во вработувањето и во претприемништвото би можело да го зголеми глобалниот БДП за 20 %.
Земјите од ЕУ кои воведоа обврзувачки квоти покажуваат што е можно: жените сега заземаат близу или над 40 % од местата во одборите, докажувајќи дека законодавството функционира. Сепак, кога станува збор за стартапи и за инвестицискиот екосистем, тие остануваат недоволно застапени: само 1,8 % од финансирањето од европскиот ризичен капитал (VC) оди кај сите женски основачки тимови, а само 10 % од основачите поддржани од европскиот ризичен капитал се жени. Повисоките улоги во донесувањето одлуки не се подобри при што жените држат едвај 12 – 15 % од врвните позиции во европскиот ризичен капитал. Постигнувањето рамнотежа меѓу половите во раководствата на компаниите би можело да ослободи до 3 трилиони евра дополнителен БДП за Европа до 2050 година.
Женското раководство ја зголемува конкурентноста
Во Западен Балкан, економските влогови се уште поголеми. Жените држат само 15 до 26 % од местата во одборите и само 14 до 20 % од врвните менаџерски улоги. Извршните позиции остануваат претежно машки. На повеќето земји во регионот им недостасуваат обврзувачки правила за корпоративно управување усогласени со Директивата на ЕУ за жени во одборите. Директивата бара од компаниите да ги исполнат родовите квоти: или 40 % од неизвршните директори или 33 % од сите членови на одборот. Правните рамки се фокусираат на јавниот сектор, оставајќи го лидерството во приватниот сектор во голема мера недопрено. Дури и таму каде што постојат одредби, слабото спроведување и слабото следење го намалуваат нивното влијание.
Доказите од „Жени во одборите Адрија“ (WOBA) и Европскиот институт за родова еднаквост покажуваат дека стеснувањето на родовите јазови во вработувањето и донесувањето одлуки носи огромни добивки во БДП. Повеќе жени во работната сила значи проширување на базата на таленти и зголемување на продуктивноста. Компаниите со одбори со различна родова припадност постојано постигнуваат подобри резултати во управувањето со ризици, во транспарентноста и во усогласувањето со ЕСГ, кои претставуваат атрибути што ги ценат инвеститорите сè повеќе. Напредувањето на жените кон лидерски позиции е повеќе од социјална цел, тоа е стратегија за конкурентност. Ефектите од прелевањето се длабоки: подобрен приход на домаќинствата, подобри резултати во образованието и во здравството и посилна демографска отпорност, што е клучно за регион што се бори со стареењето на населението и со емиграцијата.
Родовата рамнотежа зависи од законодавството, од партнерствата и од ангажманот на приватниот сектор
Во иднина потребно е посилно усогласување меѓу законодавството, политиката и практиката. Второ, градењето робустен лидерски канал мора да стане приоритет. Податоците јасно покажуваат дека проблемот не е недостаток на квалификувани жени, туку ограничен пристап до високи позиции − за донесување одлуки. Трето, на регионот му се потребни подлабоки партнерства за да се обезбедат поголема инвестиција, транспарентност и советодавна поддршка. Гледаме дека родово разновидно лидерство е поврзано со подобро управување, посилни ЕСГ-резултати и подобрена подготвеност за инвестиции. Токму ова се иницијативите што ЕИБ Глобално и „Жени во одборите Адрија“ (WOBA) ги поддржуваат во Северна Македонија. Како регионална непрофитна иницијатива посветена на подобрување на родовата рамнотежа во корпоративното донесување одлуки и управување низ регионот Адрија, „Жени во одборите Адрија“ (WOBA) работи со сите партнери за да ја зголеми застапеноста на жените на лидерски позиции, поддржувајќи усогласување со барањата на ЕУ. Во 2026 година, организацијата ќе ги зголеми лидерските канали, менторството и програмите за подготвеност за позиции во одбори, истовремено интензивирајќи го ангажманот со приватниот и со финансискиот сектор.
Групацијата ЕИБ ги вгради родовата еднаквост и економското јакнење на жените во својот бизнис-модел. Во март 2026 година, Групацијата го претстави својот трет План за родова еднаквост (2026 – 2030) за понатамошно јакнење на жените и поддршка на родовата еднаквост − политички, економски, финансиски. Во 2025 година, банката обезбеди 3 милијарди евра за родова еднаквост и економско јакнење на жените преку 104 проекти. Тоа беше првата мултилатерална банка за развој што се приклучи на Предизвикот 2X, моќно партнерство за акција, со повеќе од 30 милијарди долари мобилизирани досега.
Компаниите имаат потреба од алатки и од експертиза за интегрирање на инклузивни практики
Конечно, приватниот сектор бара посветена поддршка. Компаниите имаат потреба од алатки и од експертиза, а не од реторика. Услугите на „Жени во одборите Адрија“ (WOBA) за поврзување со соодветни работни позиции, како и партнерствата со регрутери, со агенции за директно барање кадар и со корпоративни партнери дополнително ќе се развиваат во 2026 година со цел да им се помогне на организациите да пронаоѓаат и да именуваат висококвалификувани жени во управни одбори и на највисоки извршни позиции. Кога станува збор за финансиските инструменти, ЕИБ Глобално низ целиот регион ги спроведува своите иновативни кредитни линии со поттик за влијание, кои ги наградуваат компаниите што се обврзуваат да создаваат трајни работни места и да обезбедуваат можности за кариерен развој и патишта до раководни позиции за жени, за млади луѓе и за лица со попреченост.
Компаниите кои ги постигнуваат овие цели за социјална инклузија стануваат подобни за финансиски стимулации финансирани од нашата Иницијатива за јакнење на отпорноста на економијата, додека техничката помош е исто така обезбедена за да им се помогне на фирмите и на комерцијалните банки да развијат и да имплементираат практики со висок ефект и инклузивност.
Заклучокот е јасен: поддршката на жените не е трошок; тоа е една од достапните економски инвестиции со највисок поврат. За Западен Балкан, затворањето на родовите јазови би можело да отвори побрз раст, посилно управување и побрза конвергенција во ЕУ. Без обврзувачко законодавство, без спроведување и без транспарентни лидерски канали, напредокот ќе остане бавен. Усогласувањето со Директивата на ЕУ за жени во одборите е и економски императив и сигнал за посветеност на европските вредности.
Во време кога другите се повлекуваат, ние сме решени уште повеќе од кога било да останеме на курсот и да ги поддржиме европските вредности, проширувајќи го пристапот до финансии за жени претприемачи, поддржувајќи подобри работни места и подобрувајќи ја здравствената заштита низ цела Европа и пошироко. Ова претставува вистински чекор што треба да се направи, а воедно и најмудриот пат за остварување на поотпорна и просперитетна иднина за регионот.
Економија и бизнис, 15 мај 2026г
