За некого летото 2026 година беше уште една рекордна сезона. За другите, година во која бројките се зголемија, но заработката не растеше со исто темпо. Трети, пак, можеби имаа туристи, но не успеаја да ги задржат доволно долго или да ги натераат да трошат доволно.
И токму тука е суштината на туристичката трка на Балканот. Не е најважно кој имал најмногу туристи. Важно е кој од нив успеал да направи најмногу пари.
Балканот веќе одамна не е само збир од соседни туристички дестинации. Хрватска, Грција, Црна Гора и Албанија директно се натпреваруваат за истиот европски турист – Германецот, Италијанецот, Полјакот, Чехот, Австриецот, Британецот. Во одреден дел од пазарот во таа трка учествува и Северна Македонија, иако со сосема поинаков туристички производ.
Затоа, ако сакаме да утврдиме кој навистина го „освои“ летото, бројот на пристигнувања е само почетокот на приказната.
Хрватска: големи бројки, но и големи трошоци
Хрватска во оваа конкуренција влегува од најсилна позиција. Нејзиниот туристички бренд е одамна изграден, инфраструктурата е далеку поразвиена, а Јадранот е еден од најпрепознатливите европски туристички региони.
До крајот на јули земјата веќе регистрираше околу 12,4 милиони туристички пристигнувања и 59,1 милиони ноќевања. Растот во однос на претходната година не е спектакуларен – околу еден процент – но тоа треба да се гледа во контекст на огромната база од која Хрватска веќе работи.
Токму затоа кај Хрватска е интересна една друга бројка: приходот по турист.
Хрватска во последните години направи свесен пресврт од стратегијата „што повеќе туристи“ кон стратегија „што поквалитетни туристи“. Цените на сместувањето, рестораните и другите услуги се зголемија, а земјата се обидува да се позиционира како премиум медитеранска дестинација.
Тоа има две лица.
Од една страна, поголемата потрошувачка значи поголем приход и поголем придонес кон БДП. Од друга, високите цени почнуваат да го менуваат однесувањето на туристите. Дел од нив скратуваат престој, бараат поевтино сместување или дел од потрошувачката ја префрлаат надвор од туристичките центри.
Хрватска, всушност, влегува во нова фаза: веќе не се бори да докаже дека може да привлече туристи, туку колку долго може да ги задржи високите цени без да стане прескапа во споредба со конкурентите.
Грција: туристички гигант со проблемот на сопствениот успех
Грција има сосема друга позиција. Таа не мора да го убедува европскиот турист дека е добра туристичка дестинација. Грција е глобален бренд.
Атина, Крит, Родос, Крф, Санторини, Миконос и десетици други острови и туристички региони имаат своја публика. Но токму огромниот успех создава нов проблем.
Пренатрупаноста.
Во најпопуларните делови на земјата туристичката инфраструктура во јули и август работи на границата на капацитетот. Тоа создава дополнителен притисок врз цените, сообраќајот, водоснабдувањето, отпадот и локалното население.
Грчкиот модел затоа сè повеќе се движи кон прашањето како да се привлече турист во периодите надвор од главната сезона.
И тоа е можеби најважната економска битка за иднината.
Зашто турист кој доаѓа во мај или октомври е често повреден за дестинацијата од турист кој доаѓа во август. Не затоа што троши нужно повеќе, туку затоа што доаѓа во период кога хотелите, рестораните и туристичката инфраструктура инаку би биле делумно празни.
Продолжувањето на сезоната е новиот „свет грал“ на медитеранскиот туризам.
Црна Гора: мала земја, голема зависност од туризмот
Црна Гора е можеби најинтересниот пример во оваа регионална споредба. Со релативно мало население и ограничена домашна економска база, туристичкиот сектор има непропорционално големо значење. Будва, Бечиќи, Котор, Херцег Нови, Тиват и Улцињ во летните месеци практично стануваат економски центри на земјата.
Но црногорскиот проблем е познат: големата сезонска зависност.
Ако јули и август се добри, економијата чувствува значаен позитивен ефект. Ако сезоната подфрли, последиците се чувствуваат многу пошироко од хотелите и рестораните.
Црна Гора затоа се обидува да оди кон повисока категорија на туризам – луксузни хотели, јахти, конгресен туризам, wellness и медицински туризам.
Прашањето е дали тоа ќе биде доволно за да се надмине моделот во кој огромен дел од туристичката економија се концентрира во неколку летни недели.
Албанија: најголемиот регионален предизвикувач
Ако една земја во последните години драматично ја промени туристичката карта на Балканот, тоа е Албанија. Од земја која долго време беше периферна туристичка дестинација, Албанија се претвори во една од најдинамичните приказни на Јадранот и Медитеранот.
Причината е комбинација од фактори: релативно ниски цени, нови хотели, подобра патна инфраструктура, зголемена авионска поврзаност, огромен потенцијал на јужното приморје и агресивен маркетинг.
Но Албанија има нешто што Хрватска и Грција веќе го немаат во иста мера – простор за раст. Тоа е огромна предност.
Кога една дестинација веќе има милиони туристи, раст од пет или десет проценти станува многу потежок. Кога растете од помала база, можете да бележите двоцифрени стапки.
Податоците за вториот квартал покажуваат раст на туристичките ноќевања во Албанија од 8,4 проценти на годишно ниво. Тоа не значи дека Албанија веќе е поголема туристичка сила од Грција или Хрватска. Но значи дека разликата се намалува многу побрзо отколку што многумина очекуваа.
Албанија сега се соочува со следното прашање: дали ќе успее да го задржи растот без да ги направи истите грешки што ги направија некои од старите туристички дестинации?
Преголемата изградба, сообраќајниот хаос, притисокот врз природата и растот на цените се веќе видливи во некои туристички центри.
Успехот, парадоксално, почнува да создава проблеми.
А каде е Македонија?
Во оваа трка нашата држава изгледа како сосема поинаков играч. Нема море. Нема стотици километри плажи. Нема острови. Но има Охрид.
И токму затоа македонската туристичка приказна е интересна: земјата не треба да се натпреварува со Хрватска, Грција и Албанија по бројот на туристи. Тоа би било речиси невозможна битка.
Треба да се натпреварува по вредност на туристичкиот производ.
Охрид може да биде центар на туристички модел кој не се потпира само на јули и август. Културниот туризам, гастрономијата, винскиот туризам, планините, активниот туризам и кратките градски посети можат да ја продолжат сезоната.
Но бројките засега не се доволно убедливи.
Во првата половина од 2026 година Северна Македонија бележи пад на бројот на туристички ноќевања од околу 1,5 проценти. Тоа не е драматичен пад, но во време кога дел од конкурентските пазари растат, претставува предупредување.
Особено ако се има предвид дека Македонија сè уште има огромен неискористен потенцијал.
Прашањето, значи, не е само „колку туристи имаме?“ Туку: „Зошто со потенцијалот што го имаме не заработуваме повеќе?“
Пет земји, пет различни туристички модели
Токму тука споредбата станува интересна.
Хрватска има зрел туристички пазар и се обидува да заработи повеќе од секој турист.
Грција има глобален туристички бренд и се обидува да го намали притисокот од масовниот туризам и да ја продолжи сезоната.
Црна Гора има огромна туристичка зависност и се обидува да премине кон поквалитетен и поскап туризам.
Албанија има најголем простор за раст и се обидува за неколку години да го направи она за што на другите им беа потребни децении.
А Македонија има потенцијал, но сè уште нема туристички обем кој соодветствува на тој потенцијал. Затоа и класичното рангирање според бројот на туристи би било погрешно.
Кој навистина го освои летото?
Ако критериумот е апсолутниот број туристи и ноќевања, Хрватска и Грција се во сосема друга категорија. Ако критериумот е динамиката на растот, Албанија станува сериозен кандидат.
Ако гледаме колку туризмот значи за целата национална економија, Црна Гора има посебна позиција. Ако гледаме потенцијал за идниот раст, повторно доаѓа Албанија.
А ако критериумот е колку неискористен простор за развој останува, Северна Македонија можеби е најинтересниот случај од сите. Затоа вистинскиот победник на балканското туристичко лето не мора да биде земјата со најмногу туристи.
Можеби победник е онаа земја што најмногу ја зголемила вредноста што ја создава секој турист. Тоа е и следната фаза на балканскиот туризам.
Повеќе не е доволно да се наполнат хотелите.
Треба да се наполнат рестораните, да се зголеми потрошувачката, да се продолжи престојот, да се развијат локалните производи и поголем дел од парите што ги носи туристот да останат во домашната економија.
И тука почнува вистинската економска битка.
Зашто туристичката сезона не се мери само со бројот на фотографии од плажа на Инстаграм. Се мери со тоа колку пари останале зад нив.
пишува: Дејан Азески, авторот е историчар, новинар и публицист
Економија и бизнис, 15 септември 2026
