Реформската агенда 2024 − 2027 е првата европска рамка за земјава што ги третира реформите како условен економски капитал, а не само како политичка формалност. Во основа станува збор за модел на „плаќање по резултат“. Државата испорачува мерливи реформи, Европската комисија исплаќа средства, а економијата треба да го претвори овој импулс во продуктивност, во инвестиции и во конкурентност. Овој пристап е квалитативно различен од традиционалните претпристапни инструменти како на пример ИПА (Инструментот за прет-пристапна помош). Според новите правила, не се финансира само намера, туку реализација и функционалност. Не се наградува самиот документ, туку неговата имплементација и, многу важно, финансиската поддршка не е само грант или неповратни средства како преку ИПА, туку во голем дел е кредитна поддршка што мора да се управува внимателно од аспект на јавниот долг, на фискалниот простор и на економскиот ефект. Во тој контекст, Реформската агенда не треба да се чита како административен список на задолжителни чекори, туку како економска стратегија што ќе ја дефинира конкурентноста на земјава во следнава декада. Механизмот кој го воспоставува Реформската агенда, односно Инструментот за реформи и раст, е многу блиску до рамките на кохезиската политика и на Кохезискиот фонд на ЕУ за земјите членки.
Во периодот 2024 − 2027 година, за Македонија е предвиден финансиски пакет од 750,35 милиони евра во рамките на Инструментот за реформи и раст како еден од столбовите на Планот за раст за Западен Балкан. Структурата на средствата е однапред дефинирана и е усогласена меѓу Владата и Европската комисија и носи важна порака по однос на фокусот на приоритетите и заемните интереси, наши, но и тие на ЕУ. При тоа средствата ќе се повлекуваат во форма на заеми преку нашиот Трезор, 349,09 милиони евра (46,52 %), потоа заеми преку ИРЗБ, 185,91 милиони евра (24,78 %), и еден дел во форма на грантови (неповратни средства) исто така преку ИРЗБ, 215,34 милиони евра (28,70 %). За појаснување, ИРЗБ е Инвестициската рамка за Западен Балкан (или WBIF), која е веќе позната и целосно функционална рамка за подготовка, за финансирање и за следење на имплементацијата на капитални инфраструктурни проекти и преку стандардниот ИПА-инструмент (2021 − 2027).
Со други зборови, вкупно околу 71,3 % од пакетот се заеми, а 28,7 % се грантови. Мора да нагласам дека заемот е под исклучително поволни услови, со грејс период до 2034 година, со рок за отплата до 40 години и каматна стапка врз основа на кредитниот рејтинг на ЕУ на финансискиот пазар, кој е многу поповолен од нашиов. Дел од средствата се нов фискален простор, но дел се идно оптоварување. Оттука суштинското прашање не е само дали земјава ќе ги повлече средствата, туку дали ќе ги искористи така што ќе создадат долгорочен економски ефект. Во спротивно, постои ризик кредитниот дел да се претвори во „буџетски кислород“, но без продуктивност и раст, што може да го зголеми фискалниот притисок на среден рок.
Распределбата на средствата по политики, односно приоритети, всушност, открива каде државата и ЕУ гледаат најголема потреба за трансформација и економски потенцијал. Имено, за јавните финансии и јавната администрација се резервирани 111,32 мил. евра (14,84 %), за зелената енергија 145,57 мил. евра (19,40 %), за дигитализација 67,43 мил. евра (8,99 %), за човечкиот капитал вкупно 83,49 мил. евра (11,13 %), за приватниот сектор и деловното опкружување 193,74 мил. евра (25,82 %) и за владеење на правото и фундаментални вредности вкупно 148,78 мил. евра (19,83 %). Оваа распределба ја отсликува современата економска логика, а тоа е дека конкурентноста се гради со избалансиран микс на инвестиции и на силни, професионални и компетентни институции кои функционираат во стабилен и во предвидлив правен амбиент. Приватниот сектор има најголем удел во оваа распределба на средствата, директно или индиректно, што е сосема исправно. Но, веднаш потоа следуваат владеењето на правото и енергетската транзиција, области кои директно влијаат на ризиците, на инвестициската клима и на стабилноста на производните трошоци.
Динамиката на исплатите, односно финансискиот календар на Реформската агенда, се планирани во полугодишни циклуси (јануари − јуни и јули − декември), а се вршат по најмногу 90-дневна проверка за напредокот во реформите од страна на Европската комисија, поткрепени со конкретни докази од наша страна кои може да бидат од квалитативен или од квантитативен карактер. Ова ја става државава во режим на континуирана испорака и редовна проверка, што може да се смета како „позитивен притисок“ за навремено спроведување на договорените реформи. Како илустрација, во табела 1 се очекуваните исплати по рокови/динамика.
Ако на 2024 година се гледаше како на година за политичка и за административна подготовка, вистинскиот политички, административен и финансискиот притисок се концентрира во периодот 2025 − 2027 година. Институциите кумулираа доцнење со изградба на капацитетите уште во 2024 година кога се случија парламентарни избори и реорганизација на институциите и на дел од нивните надлежности, а потоа и во 2025 година со локалните избори кои апсорбираа голем дел од политичката енергија неопходна за донесување одлуки. Тогаш и ризикот од доцнење со реформите и потенцијалните загубени средства се зголемија експоненцијално. Денеска сме веќе навлезени во 2026 година (март), а сите реформи, односно сите чекори мора да се затворат најдоцна до август следнава година како последен рок за доставување на Барање за повлекување на последната полугодишна транша од средствата. Според расположливите јавни податоци, засега степенот на реализација се смета дека е под 35 % само за периодот 2024 − 2025 година, додека интензитетот на реформите за периодот 2026 − 2027 година е двојно поголем, што предизвикува сериозна загриженост за можноста средствата да се искористат и како инфузија за нашиот буџет, а уште помалку како капитални инвестиции со реализација на зрели проекти.
Националната Реформска агенда содржи 37 реформи и 136 чекори како стриктно „мерлив производ“, што на некој начин ја менува и традиционалната култура на реформирање во земјава. Не само ветувања без реализација и со многу оправдувања, туку ветувања со конкретна реализација, следливост и целосна транспарентност. Повеќе не е доволно да се донесе закон, туку потребно е да се докаже и целосна функционалност, а тоа значи доказ дека институциите навистина работат по новите правила, дека услугите се испорачуваат и дека регулативата создава предвидливост. Едноставно се бараат докази дека реформите се реализираат, институциите се поефикасни, граѓаните добиваат поевтини услуги, а бизнисите поповолна клима за работење и за производство на поконкурентни производи.
Но, не смее да се заборави и големата слика, односно дека исплатата на полугодишните транши не зависи само од реализацијата на чекорите. Таа зависи и постојано се мери на три нивоа на услови: прво, почитување на фундаменталните вредности и политички критериуми, второ, макроекономска стабилност и фискални предуслови за забрзан економски раст и трето, конкретни реформски индикатори, односно видливи резултати од реформите. Ова се суштински важни новини кои се поврзани и со фискалната стабилност. Ако јавните финансии влезат во зона на нестабилност, исплатите стануваат ранливи, дури и ако дел од реформите технички се исполнети.
Довербата е многу важна и како економска категорија. Токму од тие причини во Инструментот за реформи и раст (ИРР) е вградена повеќеслојна структура за контрола, за ревизија и за спречување неправилности, и тоа преку проверки на лице место, преку вградени механизми за поврат на средства во случај на детектирани слабости или нивна злоупотреба, преку стриктна контрола на јавните набавки, спречување на двојно финансирање согласно дефинираните правила од страна на Европската комисија, функционални механизми за управување со ризици од корупција и конфликт на интереси и нивна превенција и санкционирање и, не помалку важно, целосно оперативни национални механизми за координација со европските механизми (вкл. ОЛАФ). За бизнис-заедницата овој систем за контрола не е само административна тема, туку суштинска компонента за конкуренцијата бидејќи во економии со слаб институционален интегритет фирмите плаќаат високи скриени трошоци поради одложувања, непредвидливост, селективност, „неформални бариери“ итн. Затоа контролата не треба да се чита како бирократска строгост, туку како алатка за намалување на трошоците на економијата.
Сепак, најголемиот предизвик, според моето искуство и укажувањата од ЕК, лежи во фактот дека дури и реформите да се реализираат во целост и на време, без зрели и без спремни за реализација капитални проекти и инфраструктурни инвестиции нема да се креираат конкретните предуслови за економски раст. Тука се наоѓа критичната точка што најчесто се занемарува во јавната дебата. Реформската агенда носи финансии, но таа сама по себе не креира раст. Таа создава услови за раст, додека растот се создава кога условите ќе се претвораат во капитални инвестиции со висок мултипликатор, во инфраструктура што ја намалува цената на бизнисот и низ проекти што ја зголемуваат продуктивноста. Затоа, паралелно со Реформската агенда, Македонија мора да развие портфолио на зрели капитални инфраструктурни проекти што претпоставува целосно подготовени проекти, и тоа техничка документација, решени имотно-правни односи, еколошки оценки, проектни трошоци, план за набавки и јасен календар за реализација, со силни професионални и компетентни тимови за нивна имплементација. Без овој круцијален предуслов, средствата може и да се повлечат, но економскиот ефект ќе изостане или ќе биде многу ограничен.
Најголемите инфраструктурни проекти, особено во регионот, не се реализираат само преку национални буџети. Тие се реализираат преку комбинирани модели на финансирање, најчесто во рамките на ИРЗБ (WBIF). Оваа рамка е мостот преку кој се трансформираат реформите во инвестиции, односно ИРЗБ обезбедува грантови за подготовка и кофинансирање, овозможува кредити од меѓународни финансиски институции, го дефинира нивото на национално учество, гарантира почитување на европските стандарди и, најважно, гарантира дисциплина во проектниот циклус без која ниеден капитален проект не може да се реализира. Оттука Реформската агенда мора да се гледа како „платформа“, а ИРЗБ (WBIF) како „машина“ што ја претвора таа платформа во физички економски капацитет. При тоа следниве три категории капитални проекти се смета дека се со најголем потенцијал за економски поврат, и тоа:
1 Транспорт и логистика: коридори, железнички сегменти, мултимодални терминали. Овие инвестиции директно ја намалуваат цената на извозот и ја зголемуваат привлечноста за производни инвестиции. За мала и за отворена економија, логистиката е или конкурентска предност или слабост.
2 Енергетска инфраструктура: преносна мрежа, интерконектори, модернизација на системот и интеграција на обновливи извори. Зелената транзиција има голем удел во агендата, но без мрежа и без регионална интеграција таа останува нестабилна. За индустријата, ова е прашање на цена, но и на сигурност.
3Дигитална инфраструктура и интероперабилност: регистри, платформи, кибер безбедност, „единствена база за сите документи“. Иако дигитализацијата има процентуално најмал удел во Реформската агенда, економскиот ефект може да биде огромен ако се насочи кон намалување на административните трошоци за фирмите и зголемување на ефикасноста на државава.
Реформската агенда 2024 − 2027 може да се смета како уште една, но сепак и најконкретна европска економска понуда што сме ја добила во последнава деценија. Но, таа е и тест за нашата економска зрелост и способност за користење „евтини“ пари (750,35 милиони евра), со јасна годишна динамика и условен механизам на исплата. Македонската економија има реална можност да создаде циклус на модернизација, да го забрза својот раст и да го намали јазот со понапредните европски економии. Поправен испит нема да има и покрај грејс периодот од 12 месеци за дореализација на ненавремено имплементираните чекори.
Или реформите целосно ќе се реализираат, вклучително и капиталните инфраструктурни проекти, или средствата неповратно ќе се изгубат. Во Извештајот на ЕК за земјава за 2025 година е забележано дека веќе кумулативно неповратно сме изгубиле над 122 милиони евра грант средства од ИПА-програмата за периодот 2021 − 2025 година. Не смееме да си дозволиме губење на средства и од Реформската агенда.
Затоа суштинската задача во периодот 2024 − 2027 година е двојна, прво, да се испорачаат реформите според индикаторите и второ, паралелно да се изгради зрело капитално портфолио што ќе може да ја апсорбира европската поддршка во инфраструктура со долгорочен економски поврат. Не е за занемарување и фактот што периодот за реализација на Реформската агенда 2024 − 2027 речиси коинцидира со мандатот на актуелнава Влада. Успешноста на Владата, меѓу другото, ќе се мери и преку успешната или помалку успешната реализација на 37-те реформи и 136-те реформски чекори кои се веќе втемелени и во нашиот правен систем со усвојувањето на Реформската агенда, со ратификацијата на Договорот за Инструментот за реформи и раст и со Договорот за заем за Инструментот за реформи и раст.
Економија и бизнис, печатено издание, 01 март 2025г.
