Интервјуа
НОВАТА ЗАЕДНИЧКА ПЛАТФОРМА ЗА ТРГУВАЊЕ ЌЕ ГИ РАЗДВИЖИ БЕРЗИТЕ ВО РЕГИОНОТ

Иван Штериев
Главен извршен директор на Македонска Берза АД Скопје

 

 

Господине Штериев, при крајот на март годинава Македонската берза прославува 20-годишен јубилеј од почетокот на своето функционирање. Кажете ни нешто за почетоците, за тогашниот ентузијазам, за предизвиците...

И. Штериев: Роденденот на берзата се поврзува со 28.3.1996 година кога за првпат заѕвони берзанското ѕвоно и се одржа првата трговска сесија. Овој датум означува почеток на функционирањето на првата организирана берза на хартии од вредност на овие простори. Целиот проект беше реализиран со техничка помош на „Бритиш ноу-хау фунд“ (British Know-How Fund) и со учество на одредена група луѓе посветени, стручни и пазарно ориентирани без кои основањето и опстојувањето на берзата немаше да биде можно.
Плановите беа амбициозни. Се сметаше дека градењето на новиот економски систем базиран на пазарни принципи ќе доведе неминовно до создавање на ефикасен пазар на хартии од вредност што ќе ги привлекува финансиските вишоци и ќе врши оптимална алокација на капиталот. Овие видувања истовремено произлегуваа од нашиот тогашен, ако сакате, наивен ентузијазам, но и од убедувањата на многубројните странски експерти. Набрзо следуваше преиспитување и соочување со реалниот транзициски амбиент и со вистинските потреби на економските агенти за постоење функционална берза. Се детектираа низа ограничувачки фактори ‒ неподготвеноста на компаниите да котираат на берзата и да бидат транспарентни, фокусираноста кон консолидацијата на сопственоста, проблематичната законска регулатива, недоволната едукација, поинакви приоритети и ниското ниво на доверба во финансискиот сектор итн. Потоа дојде поинтензивната приватизација и консолидација на иницијално креираните сопственички структури, дооформување и модернизација на правната, на институционалната и на техничката инфраструктура на пазарот по што уследи големиот берзански бум што ги подигна очекувањата превисоко. Следуваа кризни години за денес сите пазарни учесници пореално да го осознаат местото на берзата во меѓувреме создадената хибридна економско-општествена структура. Притоа впечаток е дека во јавноста перформансите на нашата берза се оценуваат низ многу екстремна диоптрија - од несоодветно преголеми очекувања до прелесна резигнираност од премалите остварувања во посткризните години.

Што покажуваат податоците за овој период, трендовите, подемот, падовите, прометот, пазарната капитализација?

И. Штериев: Во изминативе две децении на берзата се склучени околу 490.000 трансакции со над 800 различни хартии од вредност во вкупен износ од 3,4 милијарди евра. Овие резултати се остварени преку активностите на вкупно 32 членки на берзата, на околу 4.000 трговски сесии. Најголем промет е остварен во 2007 година во износ од 680 милиони евра. Берзанскиот индекс МБИ 10 е воведен на почетокот од 2005 година, со базна вредност од 1.000 поени, што денес, по низата кризни години, изнесува околу 1.800 поени. Моменталната пазарна капитализација на 113 котирани компании изнесува 1,6 милијарди евра или 18,4% од БДП.

Во целиот изминат период релевантната регулатива беше коригирана и подобрувана. Имате ли сугестии за нејзино понатамошно прилагодување?

И. Штериев: Генерално може да се каже дека правната рамка на која се темели македонскиот пазар на хартии од вредност е изградена врз современи нормативни решенија од кои повеќето ги исполнуваат меѓународните стандарди и добри практики. Сепак, минатата година започна процесот со кој ќе се изврши голема нивелација на легислативата, со нагласка на целосно усогласување на националното законодавство со европската регулатива. Направената gap анализа не детектираше некои фундаментални проблеми, но претпоставувам ќе има многу области каде што ќе мора да се направат соодветни измени или прилагодувања. Тоа ќе значи хармонизација на нашите прописи со европските директиви - што е важно од аспект на правната униформност што ја бараат странските инвеститори, но тоа не значи дека сегашните решенија претставуваат пречка што суштински го прави нашиот пазар неатрактивен. Оттука, според мое мислење, најголем предизвик ќе биде како да се транспонираат овие директиви, дизајнирани за поголеми и за поразвиени пазари, без да се направат посериозни дисторзии во специфичното функционирање на нашиот пазар. Секако, регулативата секогаш треба да се разгледува и од развоен аспект и да се воведуваат решенија во функција на унапредување на пазарните состојби. На пример, да се размисли за креирање на концептот на вертикален силос (како во сегментот на тргувањето, утврдувањето и порамнувањето, така и во сегментот на регулативните институции), далечинско берзанско членство, задолжителното намалување на номиналната вредност на акциите, пофреквентна исплата на дивиденди, определени редефинирања поврзани со пензиските фондови, корпоративното управување, даночните стимулации итн. Некои од ваквите решенија би биле нетипични и не се дел од европската пракса, но би биле соодветни за нашите потреби. Оттука креаторите на политиките треба да ја имаат предвид оваа дихотомија во наредниот период.

Набљудувајќи ги случувањата на Македонската берза во последниве десетина години, присутен ли е сѐ уште кај македонските инвеститори психолошкиот момент од падот на цените на акциите по распукнувањето на ценовниот меур на Македонската берза во периодот на глобалната финансиска криза и повлекувањето на странските институционални инвеститори од нашиот пазар? Како гледате Вие на овој феномен?

И. Штериев: Негативната колективна меморија од инвестирањето на берзата е сѐ уште присутна. Не треба да заборавиме дека во многу краток период забележавме екстремни негативни ценовни промени по што следуваше долгогодишна стагнација и дефетизам. Берзанските ценовни движења ги определуваат две групи фактори. Првата група фактори, што влијае среднорочно и долгорочно, се перформансите на емитентите. Тие кај главните компании чии акции се тргуваат на нашата берза се релативно квалитетни и тоа постојано се истакнува. Втората група фактори влијае краткорочно и секогаш привлекува поголемо влијание во јавноста. Тоа се моменталните односи на понудата и на побарувачката на пазарот и психолошките моменти. Дополнително на психологијата на инвеститорите огромно влијание имаат неекономските случувања, а кај нас тие перманентно предизвикуваат негативен левериџ. Значи, иако цените на среден и на долг рок би требало да се формираат во зависност од перформансите на издавачите, во определени услови и на краток рок поважни се перцепциите на инвеститорите за домашните, за регионалните и за глобалните економско-политички состојби, недостатокот или вишокот на ликвидност и преференциите за прифаќање или за воздржување од поризично однесување. Тука некаде лежи одговорот на енигмата што подолго време ја преокупира домашната инвеститорска јавноста - како е можно цените на акциите на компаниите, што покажуваат подобрени или одлични резултати, да не растат.

Глобалниот амбиент на ниски каматни стапки, по дефиниција, создава добри услови за зголемување на интересот на инвеститорите за берзанските производи. Американскиот ФЕД ја зголеми минимално основната каматна стапка, но потоа одлучи да запре со понатамошно зголемување. Тоа значи дека амбиентот на ниски каматни стапки најверојатно ќе продолжи и во иднина. Во вакви околности, се чувствува ли заживување на македонската берза?

И. Штериев: Реакциите на нашата берза, но и на другите регионални пазари, во настанатото окружување на историско ниски каматни стапки во економиите, ги демантира сите постулати што би требало да се случува во вакви услови. Вообичаено при ниски каматни стапки доаѓа до формирање на т.н. меури, односно во трката по поголеми приноси инвеститорите необјективно ги пумпаат цените на определени активи во економијата, во прв ред на акциите. Тоа, всушност, и се случи на развиените берзи по кризата. Но, во регионов сѐ уште дискутираме за придвижување на хибернираната берзанска динамика. Овие состојби отвораат многу прашања што треба детално да се анализираат и врз чија основа треба проактивно да се реагира. На генерално ниво овој феномен е уште една потврда дека е создаден стопански и финансиски систем што појавно наликува на развиените пазарни економии, но всушност е своевиден хибрид со специфични карактеристики. Дали е тоа транзиторна фаза или перманентна состојба, сѐ уште не е најјасно.

ВО ИЗМИНАТИВЕ ДВЕ ДЕЦЕНИИ НА БЕРЗАТА СЕ СКЛУЧЕНИ ОКОЛУ 490.000 ТРАНСАКЦИИ СО НАД 800 РАЗЛИЧНИ ХАРТИИ ОД ВРЕДНОСТ ВО ВКУПЕН ИЗНОС ОД 3,4 МИЛИЈАРДИ ЕВРА. ОВИЕ РЕЗУЛТАТИ СЕ ОСТВАРЕНИ ПРЕКУ АКТИВНОСТИТЕ НА ВКУПНО 32 ЧЛЕНКИ НА БЕРЗАТА, НА ОКОЛУ 4.000 ТРГОВСКИ СЕСИИ. НАЈГОЛЕМ ПРОМЕТ Е ОСТВАРЕН ВО 2007 ГОДИНА ВО ИЗНОС ОД 680 МИЛИОНИ ЕВРА

Зошто бизнис секторот не се одлучува да ги искористи постојните, речиси идеални услови за издавање корпоративна обврзница? Каква корист би имале фирмите од емисија на своја корпоративна обврзница, а каква инвеститорите што би ја купиле?

И. Штериев: Моментално постои добар маневарски простор за издавање корпоративни обврзници и на ниво на теорија и на ниво на финансиска математика. Имајќи ги предвид актуелните активни каматни стапки за најбонитетните кредитобаратели и пасивните стапки за штедачите со најдобра преговарачка позиција, обидот за издавање корпоративна обврзница со купон од околу 4 - 5% најверојатно би успеал. Секако, добрите компании можат за слични стапки да добијат кредит, но така се максимално зависни од банките. Дополнително, кај нас постојат т.н. прилагодливи стапки, односно унилатералното право на банките зависно од сопствената кредитна политика да ја менуваат каматната стапка. Оттука не постои пооптимален тајминг за издавање корпоративни обврзници со фиксна стапка со која ќе се изврши т.н. заклучување, без можност за идни промени на каматниот трошок.

Во Република Македонија бројот на акционери физички лица со текот на годините се намалува. Зошто е тоа така?

И. Штериев: Бројот на акционери физички лица во последниве десет години е намален за една третина, од околу 120 илјади акционери на крајот на 2005 година на сегашните 84 илјади. Тоа е последица на консолидацијата на сопственичките структури и серијата извршени поголеми преземања. Но, од друга страна, трендот на бројот на индивидуални акционери во компаниите од МБИ 10 се зголемува и изнесува околу 18 илјади, што покажува дека домашните физички лица, покрај сѐ, вложуваат во најликвидните котирани компании.

Ја гледаат ли дел од индивидуалните инвеститори во Македонија берзата како обложувалница, како место за брза заработувачка? Потребна ли е поголема едукација на сите постојни и потенцијални играчи на берзата? Како да се направи тоа?

И. Штериев: Не може да се негира дека постојат инвеститори кои вложувањето на берза првенствено го сфаќаат во хазардерска смисла. Тоа, меѓу другото, е прашање на животен пристап. Славниот британски економист Кејнз, кој лично бил доста склон кон берзански шпекулации, рекол дека „кога креирањето на капиталот во една земја станува нуспроизвод на активностите во едно казино, работите не се на арно... Вообичаено постои согласност дека поради поширокиот јавен интерес казината треба да бидат скапи и да не бидат лесно достапни. Веројатно истото треба да важи и за берзите”. Како што е константен афинитетот на некои поединци премногу да ризикуваат при инвестирањето, така е потребно државните авторитети постојано да се обидуваат да ги модерираат ризиците што настануваат, без разлика колку се успешни во тоа. Видете само што се случува на берзите во Кина во последниов период. Да не зборуваме за причините за финансискиот колапс во 2008 година. Токму поради овие причини многу е важна улогата на едукацијата и зголемувањето на нивото на финансиска писменост. Но, финансиската историја нѐ учи дека во еуфорични времиња повеќето инвеститори не успеваат лесно и навремено да ја дигнат сопирачката.

Најголемиот тековен новитет во работењето на Македонската берза на хартии од вредност е ставањето во функција на новата платформа за тргување која ќе ги поврзе берзите и тргувањето од неколку земји. Кажете ни подетално за што станува збор. Што е она што во иднина ќе може да се прави, а досега не можеше?

И. Штериев: Долгиот посткризен период јасно покажа дека на домашниот пазар му е нужно враќање на странските инвеститори како катализатор за поинтензивна динамика. Поради тоа многупати сме нагласувале дека наш приоритет е институционално вмрежување, сопственичко или функционално, со други берзи. Македонската берза беше голем поборник на овој концепт и може да се каже дека имавме многу значајна улога во актуелниот проект за регионално поврзување на берзите. Овој проект, наречен СЕЕ ЛИНК (SouthEastEurope Link), како што е познато, доби силна поддршка од ЕБРД. Почетокот на функционирање на СЕЕ ЛИНК платформата се предвидува за крајот на март оваа година. Веќе е извесно дека до крајот на 2016 година на платформата, покрај берзите од Скопје, од Софија и од Загреб, ќе ѝ се приклучат и Белградската и Љубљанската берза. Би сакал да истакнам дека ова, по повеќе претходни нереализирани обиди, навистина претставува големо постигнување.
СЕЕ ЛИНК е техничка инфраструктура што ќе овозможи прекугранично тргување со хартии од вредност кои се котирани на националните берзи. Ќе се овозможи интеграција на регионалните пазари преку користење современи софтверски технолошки решенија. На тој начин берзите што ќе се конектираат на платформата ќе ја задржат својата независност, а истовремено ќе им овозможат на инвеститорите полесно и поефикасно вложување во хартиите од вредност на странски берзи преку локалните брокери. СЕЕ ЛИНК ќе претставува централизирана точка за внес на налози за тргување кои потоа ќе бидат соодветно пренасочувани меѓу пазарните посредници во различни држави, односно ќе има функција на хаб (hub) што ќе ги прима сите налози и ќе ги пренасочува кон назначениот брокер кој ќе го егзекутира налогот на националната берза. Администратор на софтверската платформа ќе биде компанијата СЕЕ ЛИНК ДОО Скопје која е во заедничка сопственост на Македонската, на Бугарската и на Загрепската берза.
За очекување е дека на среден рок СЕЕ ЛИНК ќе ја зголеми ликвидноста на регионалните блу чипови (blue chip), ќе го зголеми прометот на секоја берза поединечно и позитивно ќе влијае на нивната економска вредност.

Во склад со новите технолошки можности, берзата промовираше и соодветна апликација за мобилни телефони. Што овозможува таа апликација и дали е бесплатна?

И. Штериев: Модерните берзи мораат активно да развиваат ИКТ сервиси и услуги за различни корисници. Македонската берза, во рамките на нејзините можности, го прави истото тоа. Во минатото ја развивме интернет-платформата за дистрибуција на информации од котираните компании СЕИНЕТ. Со цел таа да биде уште подостапна за сите заинтересирани, лансиравме посебни апликации за мобилни телефони за ИОС и за андроид (IОS и Android). Апликациите се достапни бесплатно. Во оваа прилика би најавил и една наша нова услуга што ќе започне да се нуди набрзо, а тоа е софтверската апликација E-Trader преку која инвеститорите, покрај тоа што ќе можат директно да го следат берзанското тргување во живо, ќе можат самостојно да даваат налози за тргување. Апликацијата ќе биде достапна преку членките на берзата.

Конечно, каков е Вашиот став за она што се случува на најголемите странски берзи? Почетокот на оваа година беше еден од најлошите во историјата. Што да очекуваме во периодот што следува? Што ќе значи тоа за Македонската берза?

И. Штериев: Причините поради кои цените на берзите паѓаат никогаш не можат со сигурност да се објаснат. Инвеститорите не мора да пополнат формулар и да ги наведат причините зошто ги продаваат акциите. Причините за тековните надолни ценовни движења и мечкиниот пазар на главните светски берзи се комбинација од загриженоста за понатамошниот раст на кинеската и на светската економија, падот на корпоративните профити, понатамошно затегнување на монетарната политика во САД, падот на цените на нафтата и суровините, и политичката нестабилност на повеќе геолокации во светот. Дали падот на берзите овојпат навистина е водечки индикатор што навестува многу посериозни економски турбуленции, како што предвидуваат некои аналитичари, ќе видиме во наредниот период.
Македонската берза секако не е имуна на екстерните случувања, односно меѓународните економски и финансиски текови. Во некое лошо глобално сценарио, посакуваното опоравување на домашната берзанска динамика дополнително ќе се пролонгира. И обратно. Како и да е, Македонска берза ќе продолжи да ја извршува својата основна функција на спојување на понудата и на побарувачката на издадените хартии од вредност и ќе испорачува цени потребни за вреднување на активите во домашната економија. Тоа можеби не е ударна вест за медиумите, но е есенцијално за непречено функционирање на економијата.

Ви благодарам за интервјуто.


Зоран Јовановски

ПРЕПОРАЧАНО

Back to Top