Интервјуа
КАПИТАЛИЗМОТ МОЖЕ ДА БИДЕ ДОБАР ЗА СЕКОГО АКО ФУНКЦИОНИРА ДЕМОКРАТИЈАТА

Луиџи Зингалес
професор по претприемништво и финансии на Универзитетот во Чикаго, САД

Се соочуваме со многу опасна интеракција меѓу неуспехот на демократскиот систем кој тежнее да биде обликуван од парите и од нееднаквоста во приходите, што води до распределба на ресурсите кај мал број луѓе.

Главен говорник годинава на средбите на Холандско-белгиската конституенца во Скопје беше Луиџи Зингалес, универзитетски професор по претприемништво и финансии. Зингалес денес е еден од најценетите и најбарани говорници во светот. Тој предава на престижниот Универзитет во Чикаго, познат по бројот на нобеловци по економија, 28, што го рангира на второ место, веднаш зад Универзитетот во Кембриџ. Автор е на две широко цитирани книги, „Saving Capitalism from the Capitalists“ (2003) и „A Capitalism for the People: Recapturing the Lost Genius of American Prosperity“ (2012). Годинава тој го држеше завршниот говор пред дипломците на Школата за бизнис при Универзитетот во Чикаго, порачувајќи им дека може да влијаат на нивниот избор што и за кого ќе работат, како ќе ги трошат заработените пари и како ќе ги инвестираат. Една од поентите во говорот беше и борбата против монополите за што, според Зингалес, е клучно учеството во политичкиот процес. Во говорот во Скопје една од неговите тези беше дека приоритет за земјите во развој треба да е постигнувањето побрз економски раст, а не намалување на нееднаквоста. 

Професоре Зингалес, во колумна за Проџект синдикејт, нобеловецот Џозеф Стиглиц неодамна напиша дека „неолиберализмот мора да биде прогласен за мртов и да биде погребан“. Дали се согласувате со ова и како капитализмот стигна онаму каде што е сега?

Луиџи Зингалес: Прашањето е како го дефинирате неолиберализмот. Ако го интерпретирате како целосен laissez-faire (немешање на државата во економските текови), сметам дека е мртов многу долго време и мислам дека никој не верува во целосен laissez-faire. Ако зборувате за некој вид пазарнa економија, тогаш тоа не е случај. Jасно e дека постојат предизвици, како на пример климатските промени, иако не се единствениот. Кога развојот беше луксуз за мал број западни нации, загадувањето во светот беше помало, но сега кога развојот е раширен во голем број земји и загадувањето стана поголем предизвик.

Може ли нашава планета и нејзината клима да ги преживеат потребите на денешниов капитализам? Дали тековната состојба е одржлива на долг рок?

Луиџи Зингалес: Секако дека може, но мора да се прилагоди, да се адаптира. Мислам дека повеќе станува збор за политички неуспех, отколку за неуспех на пазарот. Знаеме дека има екстерналии, несакани последици. Загадувањето е една од нив, а климатските промени се крајната несакана последица. И таквите последици треба да се адресираат на политичко ниво. Се чини дека политиката тоа го прави лошо, делумно поради тоа што станува збор за глобален проблем, а нема глобално управување. Но, дури и кога работите се повеќе локални, дури и за локалното загадување, не работиме добро.

Што може секоја земја одделно да направи на овој план?

Луиџи Зингалес: Проблемот со јаглеродниот диоксид може да се реши прилично едноставно. Доволно е да се воведе данок што ќе го обесхрабри користењето (употребата) на СО2. И, ако не се примени од некоја земја, може да се воведат увозни давачки за сите оние кои не го спроведуваат таквото оданочување. Ако големите земји почнат да се однесуваат на овој начин, луѓето брзо ќе се прилагодат. Очигледно, не постои политичка волја. За жал, не се само владите во прашање. Во државата Вашингтон, во САД, на пример, се организираше референдум за воведување данок на бензините, што е всушност оданочување на емисиите на СО2. Предлогот не помина. Предизвикот е како да им се објасни на луѓето дека тоа е неопходно и како да им се објасни дека добро поставен данок за јаглеродниот диоксид е од полза за сите. Мислам дека луѓето не веруваат во можноста владите да постапуваат правилно, па преферираат други форми на регулација за јаглеродниот диоксид, иако знаеме дека оданочувањето на СО2 е вистинското решение.

Иднината на капитализмот е една од темите за која стана збор на средбата на Холандско-белгиската конституенца на ММФ и на Светска банка што се одржа во Скопје. Може ли капитализмот да биде за луѓето (да парафразирам дел од насловот на една од Вашите книги), особено имајќи ја предвид големата нееднаквост во приходите што постои во светот? Дали капитализмот може да функционира ефикасно и да биде добар за сите?

Луиџи Зингалес: Капитализмот може да биде добар за секого, но неопходно е демократијата да функционира добро. Постојат многу начини каде што може да се интервенира и да се овозможи капитализмот да работи за секого. Една од важните работи се јавните иницијативи, референдумите. Тоа ги прави луѓето да влијаат врз функционирањето на капитализмот, да биде повеќе насочен кон јавноста, отколку кон некој мал интерес. Денес се соочуваме со многу опасна интеракција меѓу неуспехот на демократскиот систем кој тежнее да биде обликуван од парите и од нееднаквоста во приходите, што води до распределба на ресурсите за мал број луѓе. Поради што е ова меѓусебно влијание – тоа е прилично очигледно бидејќи луѓето со многу ресурси наоѓаат начин полесно да го зграпчат законодавството и тоа им овозможува уште повеќе ресурси. Мислам дека овој маѓепсан круг е многу опасен.

ЛУИЏИ ЗИНГАЛЕС: ПАРАДОКСАЛНО, НО НИКОГАШ НЕ БИЛО ПОЛЕСНО ЗА МАЛИТЕ ЗЕМЈИ

Речиси пред една деценија го предвидовте порастот на популизмот во САД и таканаречениот „крони (другарски) капитализам“. Се чини дека овие работи не се ексклузивни само за големите економии, туку популизмот и другарскиот капитализам се присутни и во повеќе поранешни социјалистички земји. Што значи тоа за овие земји, за нивните изгледи за развој и за луѓето кои живеат таму?

Луиџи Зингалес: Популизмот и крони капитализмот се шират и во САД. Некои сметаат дека популизмот и крони капитализмот беа некој вид болест на младите демократии и на младите земји. Како што објаснив во мојата презентација на конституенцата во Скопје, и САД во раната фаза на развојот ги искусија моќните бескрупулозни индустријалци и финансиери, т.н. robber barons, големата диспропорција во нееднаквоста на доходот, се соочија со голема корупција... Не е изненадување толку што транзициските економии го имаат овој проблем, колку што има некои многу напредни (богати) нации, како САД, што се враќаат назад. Долго време бевме под некоја илузија дека патот секогаш води напред, а не назад. Мојата книга меѓу првите укажува дека треба да бидеме свесни дека работите може да се вратат назад. Тоа на некој начин нè обврзува да се бориме против овие болести во развиените земји бидејќи ризикот од враќање назад е многу голем.

Глобалната економија се соочува со големи предизвици – трговски војни, протекционизам, Брегзит... Како ја оценувате моменталната ситуација, кои се решенијата? Како ја гледате иднината на Европската Унија која е најважниот трговски партнер на земјите од Западен Балкан?

Луиџи Зингалес: Многу работи во едно прашање... Парадоксално, главните проблеми се политички, а не економски. Во САД деновиве се зборува за најдолгата експанзија во историјата. Мислам дека економски САД работат добро, но политичките тензии се тие што „нè празнат“. Слично е и во Европа. Тука се и тензиите со Кина... Моето видување е дека ако не ги решиме политичките проблеми внатре во одделните земји, тогаш тие стануваат проблеми меѓу земјите, почнува трговска војна и, не дај Боже, може да се претвори во вистинска војна. Мислам дека првата цел е да се подобри демократијата во секоја земја и потоа ќе го видиме исходот. Во однос на загриженоста за Европската Унија, мислам дека одиме низ еден многу болен процес на разделба со Велика Британија, што е голема загуба за Европа и за демократијата. Можеби сè уште има шанси работите да се вратат, иако се сомневам, но времето не е истечено. Во однос на другото, мојата загриженост е што гледам многу национализам, дури и во самата ЕУ. Францускиот претседател, од една страна, оди со европското знаме во раката, а следниот ден се обидува да ги наметне француските интереси. Исто е со Германија, со Полска, да не зборувам за Унгарија... Потребно е повторно да се открие европскиот дух кој некако е запоставен и ставен назад поради сите тензии и кризи низ кои минавме во изминатава декада.

Дали е можно да се ресетира европскиот дух во вакви околности?

Луиџи Зингалес: Како прво, потценувaме колку новите генерации се поевропски. Секој кој е помлад од мене, а јас веќе не сум млад, ја искусил можноста да патува преку Еразмус во Европа. Тие луѓе практично пораснаа патувајќи низ Европа и правејќи ја Европа дел од заедничкото наследство. Мојата презентација во Скопје ја почнав со зборовите дека сум прв пат во Македонија и покрај тоа што сум роден не толку далеку од тука. Иронично е што потрошив дел од мојот живот служејќи во италијанската армија бидејќи беше задолжително, штитејќи ја земјата од можна инвазија од Југославија. Тоа беше пред само 30 години. Така што направивме огромен напредок во тој дел. Помладите генерации не трошат време за подготовки да војуваат меѓу себе, туку да водат љубов. И тоа е најдобриот начин да се гради европскиот дух. Мислам дека навистина треба да инвестираме во промени, во размена, во знаење... Многу од заблудите, тензиите, да не ја споменувам омразата, произлегуваат од изолацијата, од раздвојувањето. Многу е тешко да мразиш некого со кого работиш секој ден.

Светот драматично се менува. Како малите земји како Северна Македонија можат да се вклопат во големата слика? Што треба да направат за да ги приспособат своите политики со цел да преживеат?

Луиџи Зингалес: Парадоксално, но никогаш не било полесно за малите земји. Знам дека имате некакви етнички поделби и дека тоа ја прави ситуацијата попредизвикувачка. Но, генерално, малите земји е полесно да се управуваат. За да се развивате, треба да бидете дел од поголем пазар. Така е многу полесно да се справите бидејќи голем проблем за малите земји е што имаат мали пазари. Но, кога сте мал го немате луксузот да се изолирате бидејќи не може да преживеете. Затоа сте посветени на глобализацијата. Тоа го гледам како благослов. Во услови на војна, да се биде мала земја е проблем, но за среќа нема такво нешто.

Дури и во денешнава дигитална ера бидејќи многу луѓе зборувааат за дигитална колонизација, технолошки јаз...

Луиџи Зингалес: Да, меѓутоа во таа смисла цела Европа е колонизирана така што Северна Македонија не е проблем. Не гледам голема разлика, на пример меѓу Северна Македонија и Италија, така што добро е што сте мала земја...


Разговараше: Мирче Јовановски
(Економија и бизнис, печатено издание, јули-август 2019)

ПРЕПОРАЧАНО

Back to Top