Општество
БИТКА ЗА НАСЛЕДСТВОТО НА ВИЗАНТИЈА

Љупчо Поповски
Авторот е новинар

Одлуката на Вселенската патријаршија Украинската православна црква да го почне процесот за автокефалност предизвика вистински земјотрес во православниот свет. Има неколку победници и губитници, а најголем од нив е рускиот претседател Владимир Путин кој ќе ја загуби улогата на бранител на верата од кревкиот ривал Вартоломеј.

Во црковната историја работите некогаш изгледаат како застанати во времето, па така е и со оваа одлука. Вартоломеј се повика на Канонот 28 од Четвртиот екуменски собор во Халкедон одржан во 451 година, кој му даде на религиозниот лидер  на „Новиот Рим – Константинопол –  моќ веднаш до онаа на папата“.


Дали дојде времето на големата шизма во православниот свет откако вселенскиот патријарх Вартоломеј Први на 11 октомври објави дека Синодот во Истанбул (Константинопол) се согласил да ја признае независноста на Украинската православна црква? Ако се суди според првите емотивни, гневни и заканувачки реакции на Москва и на Руската православна црква, до расколот во тристамилионското православие навистина може да дојде. Во еден свет кој се раководи од канони кои се стари по пет, шест века, па дури и повеќе и од илјада години, шизмата не се случува толку лесно затоа што последиците можат да траат неколку ери. Но, сепак, одлуката на Вселенскиот синод киевскиот патријархат да продолжи со постапката за автокефалност ја има моќта да го подели православието, иако можеби не да го доведе до целосен раскол.
Вселенската патријаршија на почетокот на септември донесе сензационална одлука дека има право да дава автокефалност на црквите без согласност на другите помесни цркви. Се разбира, тоа беше одраз и на геополитиката, а не само да ја покаже моќта на патријархот Вартоломеј („првиот меѓу еднаквите“) во однос на неговите ривали. Анексијата на Крим од страна на Русија уште не е заборавена, ниту е заборавена хибридната војна што Москва ја води во сите западни општества (а и против Константинопол), па одлуката на Вселенската патријаршија дојде како еден вид одмазда. Без оглед што украинските верници тоа го бараат најмалку сто години.
Разбирливо беше дека одлуката ќе предизвика дијаметрално спротивни реакции во Киев и во Москва. Украинскиот претседател Петро Порошенко неа ја опиша како „победа на доброто над злото, на светлината над темнината“. Тој им се обрати на Украинците преку телевизијата за да му даде печат на тој „историски настан“ и нагласи дека „ова е колапс на неколкувековните желби на Москва за глобална доминација како Третиот Рим. Независноста на нашата црква е дел од нашите проевропски и проукраински политики“.
Во Москва, Руската православна црква зборуваше дека „Патријаршијата на Константинопол направи катастрофална одлука за целото православие. Патријаршијата во Константинопол ја премина црвената линија“. Кремљ предупреди дека Русија ќе ги штити интересите на верниците во Украина. „Руските секуларни власти секако нема да се мешаат, но ќе се преземат дипломатски и политички мерки за да се заштитат луѓето од насилство или илегални дејствија“, предупреди портпаролот на Кремљ Дмитриј Песков. Некој ден подоцна Руската православна црква ги прекина сите врски со Вселенската патријаршија.

Илјада наспроти 150 милиони верници
Надвор од геополитиката оваа пресметка меѓу Константинопол и Москва е дел од повеќевековната битка за наследството на Византија – кој може да се повикува на големото царство: Русија, во која има сто милиони верници (150 милиони следбеници на Руската православна црква заедно со другите држави кои произлегоа од распадот на Советскиот Сојуз), или Вселенската патријаршија, која има едвај илјада верници во Истанбул, но има огромна моќ. Москва верува дека тоа право сега нејзе ѝ припаѓа не само поради големината на црквата туку и поради нејзиното влијание во светот. Патријархот во Истанбул се држи до историјата – Вселенската патријаршија не го напушти Константинопол ни откако градот беше освоен од Османлиите во 1453 година.
Неколку прашања произлегуваат од оваа навистина историска одлука на Вартоломеј: прво, како ќе се спроведува одлуката за независноста на Украинската црква?; второ, дали тоа може да предизвика огромни поделби во православието?, и трето, зошто оваа одлука е најголемиот пораз за Владимир Путин?
Овој спор – кој е надлежен за украинските верници – трае три века. Христијанството дојде на големите руски простори во 10 век преку државата Киевска Рус, која е претходничка на Руската Империја. Во 988 година големиот кнез Владимир се прекрсти во христијанин, разурна многу пагански светилишта и потоа целата нација ја преведе во христијанството. Оттогаш украинските верници секогаш беа насочени за спиритуално водство кон Константинопол. Тоа продолжи и по падот на Византија. Во 1686 година, неколку децении откако руската држава ги освои украинските територии, Синодот во Константинопол му го предаде правото на московскиот патријарх да раководи со Киевската патријаршија и да биде духовен водач на верниците во Украина. Сега Синодот на чело со Вартоломеј ја поништи таа одлука и го наложи основањето на автокефална Украинска православна црква.
Вартоломеј (78) е веќе 23 години на чело на Вселенската патријаршија и неговата улога досега беше главно церемонијална. Главното постигнување му беше обновувањето на блиските контакти со Рим и со папата. Сѐ до руската агресија во Украина во 2014 година и анексијата на Крим, Вартоломеј не направи ништо за барањата на Украинците за своја автокефална црква – но тогаш тој застана на страната на западниот свет и ги манифестираше своите амбиции. Официјална Москва го обвини токму во таа насока. Рускиот министер за надворешни работи Сергеј Лавров ја опиша одлуката како „провокација од патријархот Вартоломеј од Константинопол, донесена со директна поддршка од Вашингтон“.
Главните проблеми и своевидната верска војна меѓу Киев и Москва почнаа по распаѓањето на Советскиот Сојуз во 1991 година. Една година претходно, рускиот патријарх Алексиј Втори ѝ додели самоуправен статус на Украинската црква, но таа остана дел од Руската црква. Сега има три православни цркви во Украина – првата е Украинската православна црква на Московската патријаршија, која има широка автономија во рамките на Руската црква. Втората е Киевската патријаршија основана 1992 година, која ја води патријархот Филарет, кој е анатемизиран од Руската црква како отпадник и предавник, а во советско време беше меѓу главните кадидати за поглавар на Московската патријаршија. Третата е Укранската автокефална православна црква, основана во 1921 година како акт на отпор кон Москва и репресалиите за време на советскиот режим.

Поделена црква
Филарет сега има 89 години. Тој не ја крие неговата желба да стане прв човек на автокефалната Украинска православна црква. Формирањето на таа црква нема да биде без проблеми. Вартоломеј побара да се одржи обединувачки собор на трите цркви од кој ќе произлезе една автокефална. Бројот на верниците во трите цркви во Украина е многу различен. Според едно истражување од септември годинава меѓу православните во земјата, 45,2 отсто се приврзани кон Киевската патријаршија на Филарет, 16,9 отсто кон Московската патријаршија, а само 2,1 отсто кон Украинската автокефална православна црква. Но, имотите (цркви и манастири) се несразмерно распределени. Руската православна црква контролира 12 000 парохии, Киевската патријаршија 5 000, а Украинската автокефална православна црква 1 000. По одлуката на Вартолемеј најголемото внимание се насочи кон двата стари манастири, Киевско-печерската лавра и Почаивската лавра, кои се важни православни светилишта. Двата манастира легално се имот на украинската влада, но поранешниот проруски претседател Виктор Јанукович им ги даде со бесплатен закуп на 50 години на Руската православна црква. Филарет вели дека „овие се украински светилишта и тие не можат да ѝ припаѓаат на Руската црква“. Правните експерти сугерираат дека Владата може да ја преиспита својата одлука. Руската црква во Украина нема да земе учество во овој обединувачки собор, а сомнежи има и кај малата Украинска автокефална православна црква. Нејзините архиереи се плашат едноставно да не се претопат во Киевската патријаршија.
Заедно со соопштувањето на одлуката на 11 октомври Вартолемеј предупреди да не дојде до насилно преземање на црковен имот затоа што во зовриената атмосфера тоа навистина може да се случи. Радикалните националисти во Украина се многу насилни и доколку властите не ги заштитат парохиите (Филарет вели – оној кој не сака не мора да се приклучи кон Киевската патријаршија) може да дојде до насилства, па дури и до крвопролевање. Во таквата можна ситуација никој не знае од кои тајни служби можат да бидат поттикнати насилствата за да се предизвика јавен гнев. Филарет предупреди дека „Москва сака конфликт, но ние Украинците, не“.
Во оваа православна шизма неочекувано најголем губитник е рускиот претседател Владимир Путин. Познатиот руски новинар Леонид Бершидски пишува дека Путин е блиску до улогата на англискиот крал од династијата Тудори, Хенри Осми, кој во 1531 година ги прекина сите односи со папата во Рим и потоа ја основа протестантската Англиканска црква. Хенри Осми беше посветен католик, но неволјите од разводите со неговите бројни жени влијаеа за ваквата драматична одлука. Неговата желба да биде центар на православието и негов бранител сега може да заврши во изолација. Архиепископот Климент, еден највисоките членови на Руската црква во Украина, предложи да се фрли анатема врз Вартоломеј. Но, тоа ефективно ќе ја остави Руската црква осамена во православниот свет.
Путин ја впрегна Руската православна црква во неговите неоимперијалистички планови. И таа сесрдно служи за овие цели. На пример, свештениците од црквата во Украина, лојална на Москва, одбиваа да служат литургии за загинатите украински војници во конфликтот во Источна Украина, а целосно ја оправдаа и анексијата на Крим. Планот на Путин Москва да стане Третиот Рим (по Рим и Константинопол) беше и фактички спроведуван. Тој ги задолжи државните функционери да ги читаат руските религиски филозофи како Никола Бедјаев и Иван Илјин кои се познати по својот концепт за обединето христијанско руско царство.
Путин двапати ја посети Света Гора. Оттаму се испраќаа наместени фотографии кои руските медиуми ги пренесуваа еуфорично како тој наводно седи на традиционалниот трон на византиските императори (а фактички тој бил наменет за почесни гости). Исто како и Путин, цели чети на врвни руски функционери одат на аџилак на Света Гора, меѓу нив и министерот за одбрана Сергеј Шојгу и јавниот обвинител Јури Чајка. Тоа требаше да го означува поврзувањето на Константинопол со Москва.
Овој неочекуван пораз е дополнително горчлив за Путин затоа што доаѓа од Вселенската патријаршија која реално нема никаква моќ во православието, а сепак може да го контролира. Оваа одлука е и пораз за востановеното мислење во Москва дека Русите и Украинците се еден ист народ. Единствената надеж за Москва е ако амбициите на украинските митрополити за тоа кој ќе ја води новата автокефална црква предизвикаат внатрешен раскол.

БЕЗ ОГЛЕД НА ОБИДИТЕ НА РУСКАТА ЦРКВА ДА ЈА ЗАБАВИ УКРАИНСКАТА АВТОКЕФАЛНОСТ, РАБОТИТЕ ВЕЌЕ НЕ МОЖАТ ДА БИДАТ ВРАТЕНИ НА ПОЧЕТОКОТ. РУСКИОТ ПРЕТСЕДАТЕЛ Е НА ПАТ ДА ЈА ЗАГУБИ УЛОГАТА НА БРАНИТЕЛ НА ВЕРАТА И ТОА ОД НАЈКРЕВКИОТ ПРОТИВНИК. НО, ТОЈ КРЕВОК РИВАЛ ЗА СВОЈ СОЈУЗНИК ГО ИМА НАСЛЕДСТВОТО ПРОТИВ КОЕ Е НЕВЕРОЈАТНО ТЕШКО ДА СЕ БОРИШ – ВИЗАНТИЈА

Кошмар за Белград
Српската православна црква ваквата одлука на Вселенската патријаршија ја дочека како кошмар. Српскиот патријарх Иринеј и црногорскиот митрополит Амфилохие постапката на Вартоломеј ја оценија како шизма и застанаа целосно зад Москва. Во СПЦ се загрижени оваа геополитичка одлука да не му наштети на нивното тврдење дека имаат право за диоцезите во Македонија и Црна Гора. „Одлуката на Светиод синод на Вселенската патријаршија е чекор кон шизма и таа го отвора патот за слични одлуки на други цркви“, рече Иринеј. Изјавата на Амфилохие беше во истиот тон. Јасна е загриженоста на Белград. Таа на секој начин сака да ја спречи автокефалноста на Македонската и на Црногорската црква. МПЦ прогласи автокефалност во 1967 година, но до денес остана непризнаена од сестринските цркви. Црногорската православна црква ја загуби автокефалноста по Првата светска војна кога Црна Гора се откажа од независноста на својата држава и се стопи во Кралството СХС. Таа беше обвновена во 1993 година и веќе има некакво влијание во државата, особено откако Црна Гора прогласи независност во 2006 година.
Во септември, по првичната најава на вселенскиот патријарх дека е можна автокефалност на Украинската црква, српскиот патријарх Иринеј му испрати писмо на Вартоломеј, пишувано на старогрчки јазик, во кое го советуваше поглаварот на Вселенската патријаршија дека прави многу лоши чекори кои ќе имаат последици врз целото православие. Речникот кој тој го употребуваше за „расколничката“ Македонска црква беше преполн со омраза. Македонците беа наречени „неиспилени Северномакедонци“, а Македонија измислена државичка од Комунистичката партија и Тито. Иринеј го потсетува Вартоломеј дека со томос од 1922 година Вселенската патријаршија ѝ ги отстапила на СПЦ на верско управување просторите на тогашната Вардарска бановина во рамките на Кралството СХС. И дека сега нема никаква логика и е непринципиелно тоа што ѝ било дадено на тацна во 1922 година да ѝ се одзема.
Забележливо е дека владиците на МПЦ и на ЦПЦ молчат за одлуката за Украинската црква, освен неколку внимателни реакции, настојувајќи да не им наштетат на своите процеси. Дел од проучувачите на православието гледаат можно решение за нивната автокефалност во случајот на Естонија, кога во 90-тите тамошната православна црква бараше да излезе од јурисдикцијата на Руската православна црква. Вартоломеј тогаш изнајде решение кое и денес функционира – таму има две цркви: едната автокефална, другата под патронат на Москва, а верниците се слободни да се приклучат онаму каде што сакаат. Естонската автокефална православна црква е подредена на Патријаршијата во Константинопол.
Руската православна црква има и друг проблем – во Молдавија. Москва сака да ја задржи духовната контрола над Молдавија, а на тоа се спротивставува Пророманската црква во земјата. Молдавската православна црква е дел од Руската православна црква, а помладиот ривал, Православната црква на Бесарабија (историското романско име за Молдавија), е потчинета на Романската црква. Прорускиот претседател на Молдавија Игор Додон најави дека ќе презентира иницијатива за одржување на панправославен собор во Молдова за да престане поделбата на верниците.
Без оглед на обидите на Руската црква да ја забави украинската автокефалност, работите веќе не можат да бидат вратени на почетокот. Рускиот претседател е на пат да ја загуби улогата на бранител на верата и тоа од најкревкиот противник. Но, тој кревок ривал за свој сојузник го има наследството против кое е неверојатно тешко да се бориш – Византија.

(Економија и бизнис, печатено издание, ноември 2018 година)

ПРЕПОРАЧАНО

Back to Top