Интервјуа
ГОДИНАВА ДНЕВНИОТ ПРОМЕТ НА ДЕВИЗНИОТ ПАЗАР ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА СЕ ДВИЖИ ПОМЕЃУ 30 И 45 МИЛИОНИ ЕВРА

Бојан Цветановски
Претседател на Извршниот одбор на АЦИ Македонија – Здружение на финансиски пазари

Вие сте претседател на АЦИ Македонија – Здружение на финансиски пазари. За почеток, кажете ни за какво здружение станува збор, досегашната историја, кои се неговите членки, меѓународниот статус...

Б. Цветановски: АЦИ Македонија – Здружение на финансиски пазари е формирано на 23 април 1996 година под името Македонски форекс клуб по иницијатива на Народна банка на Република Македонија. Во 2001 година Здружението стана дел од меѓународното здружение ACI-Financial Market Association со седиште во Париз, со 63 земји членки, соодветно го адаптиравме името во АЦИ Македонија – Здружение на финансиски пазари, што е меѓународен стандард. Во Здружението членки се сите деловни банки од Република Македонија и Народна банка на Република Македонија. Здружението е непрофитна организација, работи според Статут и соодветни деловници. Органи на Здружението се Извршен одбор, Надзорен одбор и Собрание. Еднаш во годината Здружението организира свечено годишно собрание каде што учествуваат сите домашни банки, домашни и странски експерти, гости од странски банки, претставници на финансиски софтвер.

Која е целта на Здружението и кои се неговите редовни активности?

Б. Цветановски: Здружението е формирано со цел проширување на знаењето и размена на искуства меѓу девизните трговци во државава и во странство и воедно популаризација на професијата, кажано жаргонски како дилинг и едукација на клиентите. Дилингот е комплексна професија, финансиските пазари се дел од факултетското образование и постои значителна литература и испити како дошколување, но најважно е практичното искуство бидејќи се работи за исклучително динамична категорија со многу варијабли и специфични секојдневни настани корелирани меѓу себе, кои стручната литература тешко ги следи или ги опишува, но со задоцнување. За еден девизен трговец или „дилер“ да добие на квалитет потребно е минимално 5 до 6 години искуство во активно тргување на домашниот и меѓународниот девизен пазар. Наша цел е тој пат да го олесниме и да го поддржиме со споделување на знаењето, кодексите на однесување, објаснување на финансиските иновации, дополнително тука се и клиентите на кои треба да им ги доближиме и да им ги објасниме предностите на одреден тип финансиски инструменти. Здружението со таа цел организира семинари, воркшопови, панел-дискусии, а тука се и секојдневните комуникации од консултативна природа со институциите во државава и меѓу членовите. Во сите овие активности имаме голема поддршка од Народната банка на Република Македонија.

ДО КРАЈОТ НА 2018 ГОДИНА НЕ ОЧЕКУВАМ ЗНАЧИТЕЛНИ ПОМЕСТУВАЊА КАЈ ПАЗАРНАТА КОНСТЕЛАЦИЈА. ОВАА ГОДИНА, ДОСЕГА, ПОНУДАТА И ПОБАРУВАЧКАТА ЗА ДЕВИЗИ НА ДЕВИЗНИОТ ПАЗАР Е РЕЧИСИ ЦЕЛОСНО ВО РАМНОТЕЖА, ДУРИ И ВО ОДРЕДЕНИ МОМЕНТИ ПОНУДАТА НА ДЕВИЗИ Е ПОВИСОКА, ШТО ПРИДОНЕСЕ НБРМ ВО ТРГУВАЊЕТО СО ДЕЛОВНИТЕ БАНКИ ДА РЕАЛИЗИРА НЕТО-ОТКУП ОД 198,4 МИЛИОНИ ЕВРА

Каква е Вашата оценка за движењата на меѓународниот девизен пазар? Како се одразува на пазарот глобалната трговска војна што од ден на ден добива сѐ поголем интензитет?

Б. Цветановски: ФЕД во јуни 2013 година го најави процесот наречен „tapering“ што значи ‘постепено укинување на програмата на нековенционален монетарен стимул и соодветно потоа повлекување на дел од монетарната маса (ликвидност) пуштена во оптек во времето на кризата’. Тоа значеше дека економијата на САД е стабилизирана и спремна за нова економска експанзија. Подоцна (декември 2015 година) ФЕД започна и со зголемување на каматните стапки. Во тој период Европската централна банка допрва ја започнуваше најсилната фаза на вбризгување на свежа ликвидност во системот со месечни откупи на хартии од вредност од 60 милијарди евра. Разликата во циклусите меѓу ФЕД и ЕЦБ даде логичен заклучок дека американскиот долар во годините кои претстојат ќе биде фаворит кај главните валутни парови и дека неговата вредност особено во однос на еврото ќе расте така што во изминатиот период од неколку години долга доларска позиција беше добитната комбинација.
Во актуелната меѓународна ситуација на трговски војни, но и политички и воени тензии на меѓународен план, одново американскиот долар и швајцарскиот франк ќе бидат во предност бидејќи и двете валути се сметаат како „safe-heaven“ валути, односно при каква било несигурност во меѓународните односи инвеститорите дел од својата актива конвертираат во овие две валути. Вредноста на швајцарскиот франк особено се зголеми во последниве 10 години и достигна дотогаш нерегистрирани вредности и во однос на американскиот долар и во однос на еврото како резултат на економската криза од 2008 година и сите последици и политички превирања потоа во Европската Унија и во другите делови од светот.

Што можеме да очекуваме до крајот на годинава во поглед на движењето на клучните светски валути?

Б. Цветановски: Американската економија е во полн замав, стапката на невработеност е околу 4 %, што е под природната стапка на невработеност. Инфлацијата е во благ пораст, што беше посакувано од ФЕД и моментално се движи околу 2,4 % на годишно ниво. Овие бројки гарантираат дека ФЕД ќе продолжи со политиката на зголемување на каматни стапки и во 2019 година најмалку до вредноста од 3 до 3,25 % на годишно ниво, што за американскиот долар е позитивна вест. Но, до крајот на годинава фокусот се врти кон ЕЦБ кои најавија дека на крајот од 2018 година ќе ја стопираат програмата на неконвенционален монетарен стимул (во моментов 30 милијарди евра откуп на хартии од вредност месечно) и дека во втората половина на 2019 година ќе започнат со благо зголемување на каматните стапки. Пазарната перцепција го поддржува овој развој на настаните што би било фундаментално позитивна вест за еврото. Доколку сепак дојде до одложување на овој распоред на настаните, тогаш вредноста на американскиот долар можно е да дојде до нивоа кои одамна не сме ги виделе во однос на еврото.

Да позборуваме за домашниот девизен пазар. Кои се клучните фактори што го движат, на што е најчувствителен? Има ли циклични движења што се повторуваат во одредени делови од годината?

Б. Цветановски: Домашниот девизен пазар функционира врз основа на речиси фиксен курс на еврото. Слободниот опсег на движење на ЕУР/МКД е меѓу 61,47 и 61,72, курсеви според кои банките можат да купуваат и да продаваат евра со Народна банка на Република Македонија. Во овие рамки банките тргуваат меѓу себе врз пазарни професионално дефинирани принципи. Соодветно средниот курс на еврото се формира според котациите на банките поддржувачи кои тие ги истакнуваат секој работен ден на електронската платформа за меѓубанкарско тргување. Сите останати валути од курсната листа на НБРМ флуктуираат слободно во однос на македонскиот денар и нивната вредност зависи од движењата на меѓународниот девизен пазар.
Во основа склопот на фактори кои влијаат врз движењето на девизниот пазар е комплексен. Учесници се компаниите од реалниот сектор, инвестициските фондови, овластени менувачници, банки од странство, приватни лица, сите овие субјекти тргуваат со домашните деловни банки со што финално ја креираат понудата и побарувачката на девизи и влијаат врз девизните позиции на банките. Домашните деловни банки пак тргуваат меѓу себе преку унифицирана електронска платформа така што на ефикасен и пазарен начин го усогласуваат недостигот и вишокот од девизи меѓу себе. Се разбира, доколку една од страните на пазарот (понудата или побарувачката) започне да доминира, доаѓа до движење на курсот на ЕУР/МКД кон горе или кон долу сѐ до границите на дадениот опсег каде што банките можат да тргуваат со НБРМ. Девизниот пазар го движат и сезонски фактори (летен период повисока понуда на девизи, пониска побарувачка) и има одредени делови од годината кога пазарната констелација се повторува, но со различен интензитет.

Колкав е просечниот дневен промет на девизниот пазар во земјава и кои се најголемите „играчи“ на пазарот? Што ќе се случува на овој пазар до почетокот на 2019 година?

Б. Цветановски: Дневниот промет на девизниот пазар се движи меѓу 30 и 45 милиони евра. Има денови и со повисок и со понизок промет, но во основа опсегот оваа година е тој. Најголемите 6 деловни банки во државава се воедно и поддржувачи на девизниот пазар, што значи дека меѓу себе и со НБРМ тргуваат по строги професионални критериуми, со помали маргини купувам/продавам и дека во секој момент мораат да купат или да продадат одреден минимален точно дефиниран износ на девизи по барање на друга банка поддржувач без претходна најава. Како што споменав и претходно, овој процес и начин на тргување се одвива по електронски пат, транспарентно, со задолжително котирање на курсеви за двете страни на пазарот (купувам/продавам), што е меѓународен стандард.
Од аспект на други големи играчи на девизниот пазар се големите компании увозници и извозници од реалниот сектор.
До крајот на 2018 година не очекувам значителни поместувања кај пазарната констелација. Оваа година, досега, понудата и побарувачката за девизи на девизниот пазар е речиси целосно во рамнотежа, дури и во одредени моменти понудата на девизи е повисока, што придонесе НБРМ во тргувањето со деловните банки да реализира нето-откуп од 198,4 милиони евра. Курсот на тргување на ЕУР/МКД, стабилно, речиси во текот на целата година гравитира околу нивото од 61,47, вредност во долниот дел на дефинираниот опсег, што покажува силина на македонскиот денар во однос на еврото. Каматната маргина го поддржува македонскиот денар во однос на еврото бидејќи еврото е сѐ уште со негативна каматна стапка која домашните деловни банки ја плаќаат на нивната евро актива кај странските банки.

Колку и како здружението АЦИ Македонија помага за подобро функционирање на домашниот девизен пазар?

Б. Цветановски: АЦИ Македонија е активно здружение не само на девизниот пазар туку и во сите сегменти од финансискиот пазар во државава. Во моментов е при крај донесување на Правилник за процесот на пресметување на каматната стапка СКИБОР чија формулација и концепт е да дава одредена референтност на пазарот на пари во државава. Затоа таа треба да содржи што повеќе пазарни елементи во неа, во тек е формирање на Одбор за избор и следење на референтни банки каде што АЦИ Македонија ќе има свој претставник и кој ќе се грижи и ќе ја контролира релевантноста на СКИБОР-котациите и активностите на референтните банки.
Конкретно за девизниот пазар секогаш актуелна тема се инструментите за хеџинг или финансиските деривативи. Тие како продукт егзистираат веќе 10-тина години на домашниот пазар и соодветно се дефинирани со законската регулатива, но прометот во тој дел е многу мал сегмент од вкупниот промет на девизниот пазар. Намената на финансиските деривативи е заштита на компаниите (извозници или увозници) од флуктуациите на вредноста на валутите на меѓународниот девизен пазар, што кај нас би било особено ефективно за неевро валутите од курсната листа на НБРМ. Здружението работи на нивна афирмација и доближување до клиентите, но и како идеја има план да ја промовира и да даде поддршка со ноу хау (know-how) на банките можноста за нов продукт на ова поле наречен „форварди без конечна испорака“ или non-deliverable forwards (NDF) продукт кој на компаниите ќе им го поедностави процесот на склучување на овој тип трансакции, особено во случаи кога се работи за термини подолги од 30 дена во делот на менаџирањето со ликвидноста.
Друго поле каде што има место за развој е употреба на електронските платформи за тргување на девизниот пазар наменети за клиенти компании и приватни лица. Платформите се многу корисни алатки при тргувањето бидејќи клиентот може да го следи движењето на курсот во реално време од екранот на својот компјутер и кога ќе посака да склучи трансакција со еден клик на тастатурата.
Се разбира, сите предлози за подобрувања на функционирањето на домашните финансиски пазари ги разработуваме и ги анализираме со Народната банка на Република Македонија од која добиваме голема поддршка и учество во работата на Здружението.

КРИПТО-ВАЛУТИТЕ И ЦЕЛАТА БЛОКЧЕЈН ТЕХНОЛОГИЈА СЕ СÈ УШТЕ ВО ФАЗА НА ВИСОКОРИЗИЧЕН ЕКСПЕРИМЕНТ, НИВНАТА ОЗНАКА НА ВАЛУТНИТЕ БЕРЗИ Е СО „X“ ОДНАПРЕД, ШТО ЗНАЧИ ДЕКА НИВНИОТ ТРЕТМАН НЕ Е КАКО НА ВАЛУТИ, ТУКУ КАКО СТОКА (COMMODITIES)

Во колкава мера девизниот пазар на една земја е огледало на „здравјето“ на нејзината економија или тоа важеше повеќе во минатото?

Б. Цветановски: Основна карактеристика на движењата на девизните пазари е дека тоа се антиципативни поместувања. Значи моменталниот курс на еден валутен пар има во себе вградени идни очекувања за развој на настаните на економски, политички и безбедносен план. Кои се тие очекувања и до кои временски хоризонт е работа на проценка на девизните трговци и нивните стратешки тимови од фундаментален и технички аспект. Соодветно, девизниот пазар зазема ниво на перцепција која ја креира мнозинството учесници за следните потези, особено на централните банки и со тоа соодветно ниво на курсот. Може да се случи и очекувањата да не се реализираат и тогаш имаме измена во трендовите на пазарите и интензивни движења така што според вашето прашање одговорот би бил „да“, со една забелешка дека девизниот пазар секогаш гледа во иднината.

Една од многу актуелните теми во светот на трговците на финансиските пазари е појавата на крипто-валутите. Која е Вашата генерална оценка за нив?

Б. Цветановски: Крипто-валутите не се нешто ново, веќе 10-тина години егзистираат, но биткоинот минатата година привлече внимание со рапидното зголемување на неговата вредност и воедно ги стави во фокус и останатите. Во тоа „откривање на еден нов свет“ беше создадена перцепција за вид финансиска иновација во позитивна смисла на зборот без да се согледаат негативните страни и објективните ограничувања на блокчејн технологијата врз чија основа се базираат најголем број крипто-валути. Првото ограничување е енормната потрошувачка на електрична енергија во процесот на конфирмација на блоковите на трансакции или таканаречената постапка ‘доказ за извршена работа’ (proof of work). Се претпоставува дека оваа година во процесот на конфирмирање само на биткоин трансакциите ќе биде потрошен половина процент од светската потрошувачка на електрична енергија и тоа за промет кој речиси и да не е поврзан со реалната економија. Експанзијата на блокчејн принципот во широка употреба веројатно би довело до енергетска криза.
И второ органичување е безбедноста. Хакерските напади на крипто-портмонеата се веќе пракса, но има и еден друг аспект. Блокчејн концептот е заснован на заемен консенсзус на т.н. „рудари“ дека одреден блок на трансакции се склучени. „Рударите“ се еден вид сметководители на одредена крипто-валута распоредени низ целиот свет кои работат групирани во т.н. пулови при што ниедна група нема доминантна процесорска моќ за да може сама да влијае на процесот на конфирмација. Доколку одредена групација на „рудари“ се стекне со процесорска моќ од над 51 %, таа де факто врши приватизација на крипто-валутата и ќе може да фалсификува трансакции, секако во своја корист, што воедно ќе значи крај за таа валута и загуба за сите останати инвеститори бидејќи за крипто-валутите не гарантира ниеден државен авторитет, национална економија или орган. Овој процес не е едноставен за постигнување, но е можен, а последиците би биле катастрофални, особено за малите инвеститори.
Крипто-валутите и целата блокчејн технологија се сѐ уште во фаза на високоризичен експеримент, нивната ознака на валутните берзи е со „X“ однапред, што значи дека нивниот третман не е како на валути, туку како стока (commodities).

Цената на некои од крипто-валутите имаше огромни скокови и падови. Неизвесноста за идните движења на цената е крајно неизвесна. Сепак, што очекувате Вие?

Б. Цветановски: Од почетокот на оваа година државните авторитети во САД, во Кина и во еврозоната воведоа одредени рестрикции кон употребата на крипто-валутите, но и големите деловни банки (Сити груп, ЏП Морган, Бенк оф Америка (Citigroup, JP Morgan, Bank of America) и други), што предизвика пад на цената, особено на биткоинот од некаде 20 илјади американски долари на околу 7 илјади американски долари за 1 биткоин. Зад вредноста на крипто-валутите не стои ниедна национална економија, нема економски фундаменти, речиси сите трансакции се шпекулативни и се користат и како канали за движење на финансиски средства од нелегални активности. Компаниите кои примаат крипто-валути како платежно средство тоа го прават во промотивни цели за компанијата и која било уплата во крипто-валута веднаш ја конвертираат во домицилна валута.
Соодветно падови и зголемувања на цените во брзи циклуси се возможни, но засега, на ова ниво, во основа крипто-валутите не можат да привлечат сериозни инвеститори.

Какви се идните планови на АЦИ Македонија?

Б. Цветановски: Во средината на оваа година добивме покана од АЦИ-ФМА (ACI-FMA) да бидеме дел од меѓународниот Борд за едукација, што е за првпат во историјата на нашето Здружение и тоа претставува голема чест и одговорност за нашето Здружение. Во основа АЦИ-ФМА (ACI-FMA) е во процес на ревизија на едукативните материјали и нивно унифицирање при што ние сме поканети да учествуваме во тој процес со наше знаење и согледувања. Во рамките на нашето Здружение АЦИ Македонија имаме Комисија за едукација која активно е вклучена во тој процес.
Деновиве потпишавме и Меморандум за соработка со Македонската банкарска асоцијација за активности кои ќе придонесат за развој на финансиските пазари во Република Македонија, како и организација на презентации, настани, обуки и семинари од заеднички интерес. Често сме во контакт и со АЦИ Словенија, АЦИ Србија, АЦИ Хрватска и АЦИ Бугарија во насока на зближување во меѓусебната соработка, едукација и размена на искуства.


Зоран Јовановски

ПРЕПОРАЧАНО

Back to Top