Е-Б-Ф-Б
ЕКСТРЕМНИ МЕРКИ НА МОНЕТАРНА И ФИСКАЛНА ИНТЕРВЕНЦИЈА ВО ПОСТКРИЗНИОТ ПЕРИОД 2011 – 2018 ГОДИНА И ПОТЕНЦИЈАЛНИ ЕФЕКТИ И ПОСЛЕДИЦИ ЗА ГЛОБАЛНИОТ ФИНАНСИСКИ, ПОЛИТИЧКИ И СОЦИОЕКОНОМСКИ СИСТЕМ (ВТОР ДЕЛ)

Борјан Пановски
Авторот е инвестиционен банкар и финансиски советник за инфраструктура, енергетика и реструктурирање

(продолжение од претходното издание)

Рекапитализација на банкарскиот систем во Европа
Една од последиците на програмите на монетарен стимулус и начинот и механизмот за нивната реализација беше и индиректна рекапитализација на банкарскиот сектор со помош на централните банки, иако директна државна помош на банките не е дозволена според статутите на ЕЦБ. Ова беше посебно изразено во еврозоната каде што банкарскиот систем е традиционално поврзан со државна и квази државна сопственост, влијателни и богати семејни династии, големи компании и конгломерати и работнички синдикати. Исто така, поради нивната сопственичка структура и политичко значење, рекапитализација на банките преку издавање акции на слободниот пазар не беше атрактивна опција за најголемите акционери и раководствата поради потенцијално губење на влијание и контрола врз своите банки. Банките во Европа се позатворени, регулативата е таква што речиси е невозможно да се појави нова конкуренција, имаат историски врски со големи корпорации, процентуално претставуваат голем фактор во економијата и се во голем дел инструмент на политиката и предмет на манипулација.
Недоволната капитализација на банките во ЕУ претставува темпирана бомба и нивната рекапитализација е очајно потребна и итна. Од друга страна, се работи за толкава потенцијална дупка, што пазарите на капитал ни приближно немаат капацитет ниту пак спремност да вложуваат во банкарскиот сектор во ЕУ.
Банките го искористија стимулусот за сопствена рекапитализација и „откупот на обврзници“ со новоотпечатени пари беше убав, лесен и суптилен начин тоа да се реализира, без ризик за банките и нивните акционери, а на сметка на граѓаните во форма на зголемување на трошоците за живот во иднина. Ова се оствари преку едноставна арбитражна позиција на банките како посредници меѓу владите на земјите членки и ЕЦБ и профитирање од разликата во каматата што се добива од државните обврзници и каматата што се плаќа на ЕЦБ која е речиси нула, со никаков ризик. Мислам дека банкарскиот систем во Европа уште не е целосно застанат на здрави нозе и може да биде погоден доколку се јави нова рецесија или доколку престане печатењето пари.

Порестриктивна меѓународна регулатива на банките и финансиските пазари
Овде на кратко ќе споменеме дека по кризата владите на развиените економии, меѓународните финансиски институции и Банката за меѓународни порамнувања (BIS – Bank for International Settlements) почнаа процес на нови реформи и регулација на банкарскиот систем со цел да се институционализираат нови правила за подобрување на стабилноста на банкарскиот систем и отпорноста на системски шокови. Новиот сет на правила е познат како Базел III (Basel III), кој и покрај тоа што не е обрзувачки, голем дел од банките ги прифатија препораките за адекватноста на капиталот, показателите за ликвидност и критериумите за стрес-тест. Иако новите правила се построги и теоретски треба да резултираат со постабилен банкарски систем, истовремено тие имаат негативно влијание врз спремноста на банките да кредитираат поризични проекти како на пример инфраструктура, стартап, мали и средни компании кои фундаментално се носители на економскиот раст, а тоа пак ќе влијае ресурсите да завршат кај големите, постабилни и богати компании или кај државата со сите последици по економијата и перспективите за идниот развој.

НЕДОВОЛНАТА КАПИТАЛИЗАЦИЈА НА БАНКИТЕ ВО ЕУ ПРЕТСТАВУВА ТЕМПИРАНА БОМБА И НИВНАТА РЕКАПИТАЛИЗАЦИЈА Е ОЧАЈНО ПОТРЕБНА И ИТНА. ОД ДРУГА СТРАНА, СЕ РАБОТИ ЗА ТОЛКАВА ПОТЕНЦИЈАЛНА ДУПКА, ШТО ПАЗАРИТЕ НА КАПИТАЛ НИ ПРИБЛИЖНО НЕМААТ КАПАЦИТЕТ НИТУ ПАК СПРЕМНОСТ ДА ВЛОЖУВААТ ВО БАНКАРСКИОТ СЕКТОР ВО ЕУ

Негативни каматни стапки и данок на штедни влогови
Една од поекстремните неконвенционални мерки што веќе се применуваат во некои земји, пред сѐ Скандинавските земји, еврозоната и Јапонија, се негативните каматни стапки. Негативна каматна стапка е логички парадокс: кредиторот му плаќа на должникот за да му даде заем, односно должникот враќа помалку отколку што позајмил, што резултира со математички сигурна загуба за кредиторот. Како составен дел на оваа мерка е воведување на данок на штедни влогови со што, спротивно на секоја здрава логика, луѓето се дестимулираат да штедат со надеж дека ќе почнат повеќе да трошат. Зошто некој би ја чувал својата заштеда во банка каде што би плаќал данок при што вредноста на заштедата би се намалувала кога може едноставно истиот износ да го чува во кеш во сеф или популарно кажано ’под перница‘.
Главна препрека за целосна имплементација на негативните каматни стапки и даноците на штедни влогови е постоењето на физичка готовина која во добар дел се чува и се користи надвор од банкарскиот систем (кеш трансакции) и не е достапна за следење и за контрола. Ако добро се размисли, негативните каматни стапки и данокот на штедење претставуваат многу опасен преседан како во економски поглед, така и во смисла на индивидуалните права и слободи и приватната сопственост. Тука доаѓаме до можеби најконтроверзната мерка која сѐ повеќе се промовира последниве години, а тоа е укинување на кешот и на готовинските плаќања.

Институционализирана демонетизација
Можеби најекстремната мерка од арсеналот на неконвенционални мерки која почна интензивно да се промовира во некои од развиените економии и во одредени академски кругови последниве години е политиката за елиминација на готовинските (кеш) плаќања и постепено укинување на количината на печатени банкноти во оптек почнувајќи од поголемите деноминации.

Официјалните оправдувања за оваа мерка се следниве:
• Во модерните економии безготовинското плаќање со платежни картички станува доминантен начин за секојдневни плаќања, онлајн шопинг, па дури и директни трансфери меѓу физички лица.
• Компаниите речиси и да не користат готовина при секојдневното водење на бизнисот.
• Управувањето со готовина носи дополнителни безбедносни ризици од кражба и зголемени трошоци за чување.
• Имање на целосна евиденција за економските активности, што ќе придонесе во донесувањето на ’подобри‘ владини економски политики.
• Елиминација на даночна евазија и голем процент на непријавени готовински приходи.
• Употребата на кеш е голема во илегалните активности, „перење“ на пари и финансирање на тероризам и со негово намалување или укинување овие активности ќе се намалат или значително ќе отежнат.

Иако речиси сите од горните тврдења се точни, институционална забрана и потенцијална криминализација за употребата на кеш со себе носи фундаментални опасности за индивидуалните права и слободи, заштита на приватноста и анонимноста, приватната сопственост и слободно располагање со сопствените пари и, во поширок аспект, и за самата демократија. Клучен аргумент за користење кеш и за слободно располагање е индивидуалната слободна одлука. Ако таа слобода се одземе под законска присила, тогаш имаме сериозен проблем во општеството.

На кратко ќе ги сумирам главните причини зошто кешот како средство за плаќање мора да опстане како инструмент за плаќање и во никој случај не смее да се укине:
• Повреда на индивидуалните права и слободи и правото на слободен избор за користење кеш или безготовиски начин на плаќање.
• Повреда на приватноста и на анонимноста и следење на сите економски активности.
• Укинување на приватната сопственост и слободно располагање со сопствените пари.
• Зголемен ризик за финансиски рестрикции, негативни каматни стапки и капитални контроли и казни за популацијата.
• Уништување на концептот на штедење бидејќи самата идеја е екстремна и насочена кон стимулирање на потрошувачката.
• Стимулирање на неодржливо ниво на задолжување и создавање на екстремно задолжена популација со сите последици што тоа ги носи.
• Креирање на супсервилна популација која станува апсолутно економски зависна од политичките елити и банкарскиот систем која практично ги поседува и ги контролира.
• Креирање состојба што овозможува бескрајно политички мотивирано и, во екстремен случај, конфискаторно оданочување.
• Бескрајни можности за злоупотреба на информациите за политички цели, елиминација на политички противници, таргетирање на одредени категории на гласачи итн.
• Зголемена изложеност на технички проблеми, можност за губење и манипулација со податоците, кражба на идентитет, губење на имот и заштеда, хакерски напади итн.

ГЛЕДАНО ОД ДЕНЕШЕН АСПЕКТ (МАРТ 2018 ГОДИНА), ГЛАВНИОТ РИЗИК ЗА СВЕТСКАТА ЕКОНОМИЈА СЕ ВСУШНОСТ ИСТИТЕ ПОЛИТИКИ ШТО СЕ ПРИМЕНИЈА ЗА СПАС НА СИСТЕМОТ ПРЕД ЕДНА ДЕЦЕНИЈА. ТОА Е КОНТИНУИРАНОТО ПЕЧАТЕЊЕ ПАРИ (ПРЕГОЛЕМА ЛИКВИДНОСТ) ВО КОМБИНАЦИЈА СО УЛТРА НИСКИТЕ И НЕГАТИВНИ КАМАТНИ СТАПКИ КОИ ВНЕСУВААТ ДИСБАЛАНС ВО ПРОЦЕНКА НА РЕАЛНИТЕ РИЗИЦИ НА КРЕДИТНИТЕ ПОРТФОЛИЈА, ДОВЕДУВААТ ДО ЗГОЛЕМЕНА ПОЈАВА НА ’НАДУВАНИ БАЛОНИ‘ НА БЕРЗИТЕ И ДРУГИ КАТЕГОРИИ НА СРЕДСТВА, НАМАЛУВАЊЕ НА КУПОВНАТА МОЌ НА НАСЕЛЕНИЕТО, КОИ ЗАЕДНО СЕРИОЗНО ЈА ЗГОЛЕМУВАТ НЕСТАБИЛНОСТА НА СИСТЕМОТ

Заклучок
Во сегашната состојба на глобалниот економски и финансиски систем евидентно е дека главните системски ризици не се отстранети. Уште повеќе, некои показатели укажуваат дека некои елементи се многу поекстремни од времето пред финансиската криза во 2008/2009 година, како на пример општото ниво на задолженост како во апсолутен износ, така и релативно спрема главните економски параметри како што е БДП, вкупни даночни приходи итн. Истовремено мерките и методите на државна интервенција почнуваат да имаат не само економски туку и социјален и политички ефект, што е многу опасно.
Други секундарни ефекти на овие политики кои стануваат сѐ повидливи со тек на времето се:
• Протекционизам и трговска војна – поради разни популистички политики, земјите ќе почнат да воведуваат разни форми на протекционизам, увозни или извозни тарифи и слично. Веќе сме сведоци на повици за ограничување на странски инвестиции во одредени индустриски сектори или воведување на ембарга и други мерки.
• Дестимулативно оданочување – Во развиените земји (посебно во ЕУ) ефективното вкупно оданочување е веќе неподносливо високо (сѐ почесто и над 50 %) така што секое следно зголемување на даноците уште повеќе ќе ја задуши економската активност и ќе биде политички непопуларно. Со оглед дека нивото на понатамошно даночно оптоварување го достигнува лимитот, даночните приходи во отсуство на зголемена економска активност стануваат сѐ поограничени наспроти сѐ поголемите трошоци за социјални програми, инвестиции потпомогнати од државата, трошоците за сервисирање на долгот и сѐ поголемата јавна администрација. Во последно време сѐ повеќе се зборува за воведување даноци на финансиски трансакции, дополнително оданочување не само на профитот туку и на бруто приходите на онлајн / интернет компаниите, конфискаторно оданочување на семејно наследство итн.
• Економска стагнација
Како резултат на сите овие мерки се воведуваат сѐ повеќе закони и регулатива, и се јавува рапиден пад на претприемачките активности и приватната иницијатива. Младите луѓе преферираат да работат во јавна администрација или во голема компанија. Големите етаблирани компании стануваат доминантни фактори во економијата, имаат лесен пристап до банкарското финансирање и можат да влијаат на законите и на регулативата.
• Зголемена нееднаквост и економски јаз меѓу општествените слоеви – ова е логичка и математичка последица од горните мерки. Тие што имаат подобра кредитна способност и поголемо присуство на пазарот ќе бидат посигурни клиенти за банките и за инвеститорите. Тие што имаат инвестиции ќе профитираат од порастот на вредноста на нивните инвестиции (недвижности, акции итн.).
• Глобални и регионални политички тензии – глобалните геополитички односи се менуваат како последица на горните политики, посебно во контекст на енергетските ресурси, трговски бариери и конфликт во одредени региони. Некои од неодамнешните настани ако Брегзит, гласањето за независност на Каталонија, пораст на популарноста на националистички и екстремни политички партии се директни несакани последици од овие политики.
Гледано од денешен аспект (март 2018 година), главниот ризик за светската економија се всушност истите политики што се применија за спас на системот пред една деценија. Тоа е континуираното печатење пари (преголема ликвидност) во комбинација со ултра ниските и негативни каматни стапки кои внесуваат дисбаланс во проценка на реалните ризици на кредитните портфолија, доведуваат до зголемена појава на ’надувани балони‘ на берзите и други категории на средства, намалување на куповната моќ на населението, кои заедно сериозно ја зголемуват нестабилноста на системот

ПРЕПОРАЧАНО

Back to Top