Е-Б-Ф-Б
ЕКСТРЕМНИ МЕРКИ НА МОНЕТАРНА И ФИСКАЛНА ИНТЕРВЕНЦИЈА ВО ПОСТКРИЗНИОТ ПЕРИОД 2011 – 2018 ГОДИНА И ПОТЕНЦИЈАЛНИ ЕФЕКТИ И ПОСЛЕДИЦИ ЗА ГЛОБАЛНИОТ ФИНАНСИСКИ, ПОЛИТИЧКИ И СОЦИОЕКОНОМСКИ СИСТЕМ (ПРВ ДЕЛ)

Борјан Пановски
Авторот е инвестиционен банкар и финансиски советник за инфраструктура, енергетика и реструктурирање

Овој текст на некој начин е продолжение на моите два претходни текстови објавени во изданијата Економија и бизнис во декември 2014 и февруари 2015 година и рекапитулација на изнесените ставови 3 години подоцна. Истовремено е и обид да се опише фундаменталниот неуспех кои овие мерки на државна и монетарна интервенција ги имаа, како и потенцијалните ризици што ги предизвикуваат за глобалната економија и општествените случувања во поширока смисла.

Неконвенционални (радикални) мерки на државна интервенција
Целта на овој текст е да ги сумира т.н. неконвенционални мерки (а некои од нив и прилично контроверзни) кои беа измислени и спроведени во практика од страна на централните банки и владите, нивните директни и индиректни економски и општествени ефекти. Јас лично би ги опишал како очајни, па дури и радикални мерки за одржување на статус кво ситуација на сегашниот социоекономски и политички систем кога на секое ниво станува јасно дека тој е фундаментално неодржлив.
Фокусот ќе биде ставен на следниве мерки кои ќе бидат елаборирани во продолжение:
• Ултра ниски каматни стапки и печатење пари,
• Неодржливо ниво на долг и перманентно зголемено задолжување,
• Индиректна државно потпомогната рекапитализација на банкарскиот систем,
• Порестриктивна меѓународна регулатива на банките и на финансиските пазари,
• Негативни каматни стапки,
• Планска институционализирана демонетизација на економијата.
Политиките на ултра ниски каматни стапки и печатење пари веќе се сметаат како стандардни мерки кои не само што не дадоа одржливи резултати туку и ја направија ситуацијата уште понестабилна и многу позависна од континуирана интервенција на повеќе нивоа. Тие беа подетално елаборирани во претходно споменатите написи. Овде ќе бидат само накратко споменати во контекст на сегашнава ситуација.

ПОЛИТИКИТЕ НА УЛТРА НИСКИ КАМАТНИ СТАПКИ И ПЕЧАТЕЊЕ ПАРИ ВЕЌЕ СЕ СМЕТААТ КАКО СТАНДАРДНИ МЕРКИ КОИ НЕ САМО ШТО НЕ ДАДОА ОДРЖЛИВИ РЕЗУЛТАТИ ТУКУ И ЈА НАПРАВИЈА СИТУАЦИЈАТА УШТЕ ПОНЕСТАБИЛНА И МНОГУ ПОЗАВИСНА ОД КОНТИНУИРАНА ИНТЕРВЕНЦИЈА НА ПОВЕЌЕ НИВОА

Ултра ниски каматни стапки
Кога каматните стапки се спуштаат на неприродно ниско ниво (0 % или 0,25 % годишно, во банкарски жаргон познато како ZIRP – Zero Interest Rate Policy) тогаш се прави дисторзија на целиот спектар на ризици, инвеститорите можат да земаат огромни заеми за поризични проекти, се јавува дислокација на ресурси поради постоење на „лесни пари“, зачестена појава на т.н. „балони“, односно напумпани вредности во одредени класи на средства во одредени географии, како на пример, бум на берзите или на пазарите на недвижности во одредени региони итн.
Проблемот е што со централно управување на каматните стапки, што е всушност еден вид ценовна контрола, ниту теоретски ниту практично е можно да се предвидат сите последователни и индиректни ефекти што тие одлуки ќе ги имаат. Исто така, со тек на време како што номиналната маса на пари во оптек се зголемува поради инфлаторните дејства (печатење пари), така и влијанието на централното управување со каматните стапки има експоненцијално поволатилен ефект. Со други зборови, поради зголемената монетарна маса во системот и зголеменото ниво на долг, зголемувањето на базичната каматна стапка од на пример 1 % резултира со материјално поголем номинален износ на камата, кој не е линеарно пропорционален со способноста на должниците да го сервисираат тој долг, што сугерира дека како поминува времето шансите каматните стапки да се зголемат и да се вратат на некое историско или пазарно ниво без големи потреси по економијата ќе станува експоненцијално потешко остварливо.
По речиси еднодецениско искуство со ултра ниски каматни стапки, анализите покажуваат дека шансите за нивно зголемување назад во рамките на историските просеци се практично непостоечки. Во одредени академски и институционални кругови владее мислење дека ниските каматни стапки се т.н. „нова нормала“, но ако се направи детална анализа и математика лесно е да се заклучи дека овие тврдења се голема заблуда. Посебно ако се анализираат во комбинација со печатењето пари.

Печатење пари
Креирањето пари (популарно и посликовито наречено ’печатење‘) е функција на централните банки со која тие ја спроведуваат монетарната политика. По дефиниција, т.н. ценовна стабилност и планираната стапка на инфлација се едни од главните цели на таа монетарна политика. Постојат две дефиниции на инфлацијата.
Првата, и според мое мислење и поточна дефиниција, е дека ’инфлацијата (англиски ‘inflate’ = да се надува) е зголемување на монетарната маса‘. Главните ефекти при зголемување на монетарната маса е опаѓање на куповната моќ на парите, која се манифестира преку пораст на цените во целата економија.
Втората дефиниција, која е и во поширока употреба денеска, е дека ’инфлација е зголемување на општото ниво на цени, најчесто изразено преку потрошувачки индекс (CPI/RPI – Consumer/Retail Price Index во САД и Велика Британија, Индекс на потрошувачка кошница во Македонија)‘. Проблемот со оваа дефиниција е што е фокусирана на последиците наместо на причините. Фокусот е на цените на производите и на услугите кои го сочинуваат соодветниот индекс при што се игнорираат цените кои не се опфатени во тие индекси, како и игнорирање на флуктуацијата на цените поради понудата и побарувачката. Истовремено самите индекси се предмет на комплексни формули, подложни на чести модификации и флексибилни интерпретации, најчесто како оправдување за одредени монетарни и фискални политики. Самиот пораст или пад на цените во пазарната економија се одредуваат од понудата и од побарувачката, зависат од економскиот циклус, продуктивноста и технологијата, а на нив се предизвикува дисторзија со вбризгување на новокреирани пари во системот.
Централните банки преку своите програми за откуп на обврзници почнаа да откупуваат големи портфолија со обврзници од банките и институционалните инвеститори во замена за поголема ликвидност во форма на свежо отпечатени пари. Во последниве неколку години акцијата се прошири и на директен откуп на акции од висококотирани компании на берзите, внесувајќи дополнителна дисторзија на пазарите на капитал и редистрибуција на пари кај постоечките акционери.
Со така голем процент на сопственост во разноразни должнички инструменти (државни и корпоративни обврзници, акции во големи компании итн.), централните банки, а со тоа и државите де факто стануваат значителен фактор на контрола како во самата економија, така и со влијание во голем број мултинационални компании што сѐ повеќе доаѓа во контраст со концептот на слободна пазарна економија.
Иако формално престана во САД на крајот на 2014 година, масовното печатење пари сѐ уште е во игра во еврозоната (30 милијарди евра месечно од октомври 2017 година, претходно 60 милијарди месечно) и Јапонија (еквивалент на околу 50 милијарди евра месечно). Како резултат на овие повеќегодишни активности без преседан во историјата, билансите на состојба на сите централни банки повеќекратно пораснаа со многу мала веројатност да се намалат или барем да се стабилизираат во блиска иднина.
Ова може лесно да се илустрира и да се заклучи од следнава табела која ги споредува билансите на централните банки за една деценија, од 2008 година (пред кризата) заклучно со крајот на 2017 година (износите се заокружени и приближно пресметани).

КАЈ ПОВЕЌЕТО ГОЛЕМИ ДОЛЖНИЦИ, ГОЛЕМ ПРОЦЕНТ ОД ВКУПНИТЕ ДАНОЧНИ ПРИЛИВИ СЕ ТРОШАТ САМО ЗА ОТПЛАТА НА КАМАТАТА НА ДОЛГОТ. ВКУПНОТО НИВО НА ДОЛГ ВО МАРТ 2018 ГОДИНА НА ПОВЕЌЕТО РАЗВИЕНИ ЗЕМЈИ ГО ИМА ПРЕМИНАТО НИВОТО НА ОДРЖЛИВОСТ. СО МАЛА МЕНТАЛНА МАТЕМАТИКА СЕКОЈ МОЖЕ ЛЕСНО ДА ЗАКЛУЧИ ДЕКА ВРАЌАЊЕ И НАМАЛУВАЊЕ НА ОВОЈ ДОЛГ Е ПРАКТИЧНО НЕВОЗМОЖНО

Пролонгирано држење на историски најниско ниво на каматни стапки во комбинација со континуираните политики на монетарен стимулус има неколку негативни појави од кои најважни се:
Прво – Опиеност од леснотијата на печатењето и одложување и игнорирање на потребите за реформи и прочистување на системот. Задолжувањето и печатењето пари се како дрога и даваат моментална и лажна илузија дека сѐ е во ред. Ова е можеби најголемата заблуда во јавноста со изјавите дека економијата закрепнала и дека има позитивен економски раст. Ако престанат печатењето и задолжувањето, системот може многу брзо да влезе во нова криза. Сите го знаат тоа и затоа нема политичка волја ниту решителност тоа да престане како што може да се заклучи од горните графикони. Проблемот е што ни едното ни другото не може да трае во недоглед. Досега не е познато за некоја економија да доживеала економски просперитет со печатење пари.
Второ – Инфлацијата ги наградува должниците преку обезвреднување на нивниот долг, а ги казнува штедачите преку обезвреднување на нивните заштеди, што е една неприродна и нелогична ситуација. Истовремено, преку обезвреднување на куповната моќ на заштедите, штедачите природно ќе почнат да трошат и да се задолжуваат мислејќи дека така ќе се справат со инфлаторните појави и ќе ја одржат куповната моќ. Она што навистина ќе се случи по извесен период е создавање на една голема армија на должници кои немаат ништо заштедено и индиректно стануваат директни зависници од политиката. Тоа е идеална група на назадоволни луѓе подложна на политичка манипулација, празни и неостварливи ветувања и база за ширење на радикални идеи.
Трето, и многу важно – Поради начинот на кој новите пари се вбризгуваат и се шират во економијата, фактички имаме централно организирана редистрибуција на новосоздадено богатство во рацете на подобро ситуираната класа, политичките елити, сопствениците на компании, акции или недвижности. Постои веродостојна статистика дека во последнава деценија социјалните и материјалните разлики меѓу општествените слоеви, јазот меѓу богатите и сиромашните во западните економии е сѐ поизразен и поголем и е во речиси математичка корелација со политиките на монетарни интервенции, ниски каматни стапки и печатење пари.
Интересно и парадоксално е дека истите тие луѓе кои ги промовираат ваквите политики од кои директно профитираат богатите истовремено и јавно зборуваат за нееднаквост и економски и социјален јаз и помагање на работничката и средната класа. Тие се промовираат како ’спасители’ барајќи уште повеќе интервенција во економијата од страна на властите со истите методи и мерки кои се главни причинители на сите тие појави кои сакаат да се решат.

Неодржливо ниво на задолжување
Сите развиени економии се задолжени на историски рекодно високо ниво (http://usdebtclock.org/ ; http://javendolg.mk/) и, што е поважно, тој долг континуирано расте. Секое ново задолжување само го зголемува вкупниот долг, посебно ако се земе предвид дека најголемиот дел од тие пари ќе се потрошат за директни еднонасочни трошоци (субвенции, плати, социјални програми итн.), а не инвестиции кои ќе создаваат некоја нова вредност. Дополнителен проблем е што ако се анализира структурата на бруто домашниот производ и приходите од даноци и владините буџети ќе се заклучи дека дупката (разликата меѓу приходите и расходите) што треба да се пополни е толку голема што намалувањето на задолжувањето го прави незамисливо. Задолжувањето кај приватниот сектор и населението е исто така на историски високо ниво.
Со едноставна математика може лесно да се заклучи дека кога долгот се зголемува на овој начин, трендот не е линеарен, туку експоненцијален. За тој долг да може да се намали треба и економиите да растат експоненцијално со поголема стапка од растот на долгот, што е практично невозможно и нема да се случи во сегашната организациска поставеност на повеќето развиени економии. Кај повеќето големи должници, голем процент од вкупните даночни приливи се трошат само за отплата на каматата на долгот. Вкупното ниво на долг во март 2018 година на повеќето развиени земји го има преминато нивото на одржливост. Со мала ментална математика секој може лесно да заклучи дека враќање и намалување на овој долг е практично невозможно.

(продолжува)

ПРЕПОРАЧАНО

Back to Top